Pierwszym dokumentem potwierdzającym obecność Żydów w Suchowoli jest przywilej wystawiony przez króla Augusta II Sasa w 1698 r., zezwalający im na osiedlanie się, wznoszenie budynków i prowadzenie kramów[1.1]. Jest bardzo prawdopodobne, że osadnicy żydowscy pojawili się wcześniej. Hipotezy wskazują na przełom XVI i XVII wieku[1.2].

W 1747 r. wzniesiono dużą drewnianą synagogę „z drewna kostkowego”. Obok osiemnastowiecznej synagogi istniał starszy budynek, pełniący do 1747 roku funkcję szkoły i domu modlitwy[1.3].

Ze spisu przeprowadzonego w 1765 r. wynika, że w Suchowoli i okolicach mieszkało 685 Żydów. Mając na uwadze szacunkowe obliczenia ludności miejscowości dokonane przez Mirosława Lecha (85 dymów pomnożone przez 7 daje 595 mieszkańców, stąd pochodzi szacunkowe obliczenie – 500–600 osób[1.4]), liczba ludności żydowskiej musiała być faktycznie znacznie mniejsza. Potwierdza to spis z 1799 r., zgodnie z którym ludność żydowska w Suchowoli liczyła 292 mieszkańców, co stanowiło 30% ogółu[1.5].

W XIX wieku wspólnota żydowska przeżywała okres rozwoju. W świetle obliczeń statystycznych J. Wąsickiego[1.6], pod konieć XVIII w. w powiecie dąbrowskim (obejmującym miasta Dąbrowa Białostocka, Korycin, Kuźnica, Lipsk, Nowy Dwór, Sidra, Sztabin i Suchowola) najwięcej Żydów zamieszkiwało właśnie Suchowolę, choć procentowo najwięcej Żydów mieszkało w odległym o 15 km Korycinie (80%). W 1807 r. zanotowano wzrost liczby żydowskich mieszkańców do 497. W 1791 r. Żydzi suchowolscy współfinansowali budowę kościoła parafialnego p. w. św. Piotra i Pawła, co może świadczyć o prężności ekonomicznej gminy wyznaniowej[1.7].

Miasteczko rozwijało się dzięki wymianie towarowej na targach i jarmarkach oraz produkcji rolniczej i rzemieślniczej. Na początku XIX w. zostały wzniesione murowane budynki, a cały zabudowany obszar nazwano „na górze” (albo „żółte wzgórze”)[1.8], w opozycji do drewnianego i uboższego „dołu”. „Na górze”, około połowy XIX wieku wzniesiono murowany nowy bet midrasz, a drewnianą synagogę otoczono murem. „Góra” miała być zamieszkała przez bogatych żydowskich przedsiębiorców, którzy sukces ekonomiczny mieli zawdzięczać liberalnej polityce pruskiego zaborcy.

W 1821 roku na 39 dzieci urodzonych w Suchowoli, 24 były dziećmi żydowskimi[1.9].

W latach czterdziestych i pięćdziesiątych XIX w. mieszkańców Suchowoli dotknęły liczne epidemie cholery, tyfusu i dyzenterii. Mimo to przyrost demograficzny nie został zachwiany (62%), a w latach sześdziesiątych liczba ludności wzrosła o ponad 100% w stosunku do stanu z 1799 roku[1.10]. Udział procentowy ludności żydowskiej w społeczności Suchowoli wzrósł z 30% w 1799 r. do 40% w 1867 roku. Pod koniec XIX wieku wynosił 61%.

W księdze pamięci Suchowoli zanotowano wspomnienie jej żydowskiego mieszkańca, odnoszące się prawdopodobnie do okresu powstania styczniowego, lat 1863–1864. Jego autor wskazuje istnienie antagonizmu między Polakami a Żydami w kwestii udziału w powstaniu[1.11].

Największy wpływ na wzrost demograficzny Suchowoli w XIX w. miały migracje ludności żydowskiej, głównie ze wsi, a także w związku z koniunkturą ekonomiczną. Od 1862 r. migracja Żydów nabrała wymiaru międzynarodowego. Niektóre rodziny Żydów suchowolskich wyjechały do Palestyny. Sara Terdl i jej mąż Mosze Fiszl udali się do Odessy, a stamtąd do Palestyny. W 1876 r. wyjechał przewodniczący synagogi „na górze”. Rodziny emigrantów do Palestyny utrzymywały kontakt listowny ze wspólnotą suchowolską, co odnotowano w relacjach opublikowanych w miejscowej Księdze Pamięci[1.12].

Utrwalony w pamięci społecznej podział na „górę” i „dół” odnosił się również do zamożności XIX-wiecznych mieszkańców. Utrzymujący kontakty z Białymstokiem i Grodnem żydowscy hurtownicy i pośrednicy w handlu mieszkali głównie na „żółtym wzgórzu”, natomiast rzemieślnicy i handlarze koncentrowali się w dzielnicy „dół”. „Dół” tworzyli szewcy, krawcy i inni dostarczyciele dóbr dla suchowolskich i okolicznych rolników. Ubożsi zajmowali się usługami transportowymi, pośrednictwem w sprzedaży, głównie płótna oraz pierza, a także gęsich i kurzych jaj. Lokalnym centrum wymiany towarów i usług pozostawały targi i jarmarki. Ważne miejsce zajmował przemyt towarów do i z Prus. Wśród miejscowych zajęcie to zyskało nazwę „handlu indykami”[1.13].

W związku ze wzrostem liczby ludności żydowskiej na początku XX w., istniejący do tej pory za rzeką Olszanką cmentarz żydowski został powiększony. Źródła odnotowują istnienie bractwa pogrzebowego[1.14].

Inną formą życia społecznego odnotowaną pod koniec XIX w. było istnienie żydowskiego teatru amatorskiego, którego działalność, zdaniem Jana Guzowskiego, mieszkańca Suchowoli pamiętającego życie mieszkańców w latach trzydziestych XX w., prowadzona była w domach prywatnych. W 1880 r. wystawiono sztukę Sprzedanie Józefa, a 19 lat później duży rozgłos zyskało przedstawienie Bar-Kochbe. Ostatnim spektaklem przed wybuchem II wojny światowej był dramat Chasia sierotka.[1.15].

W 1906 r. założono bibliotekę, w której oprócz książek prowadzono prenumeratę prasy. W ciągu kilku lat liczba książek sięgnęła 1000[1.16], a w 1938 r. bibliotekarze odnotowali 2000 woluminów.

Powstanie biblioteki wiąże się z rozwojem życia politycznego wspólnoty żydowskiej. Powstawały komórki zwolenników syjonizmu oraz Bundu. W 1912 i 1913 r. dwóch suchowolskich Żydów zostało aresztowanych za działalność polityczną, m. in. za zbieranie pieniędzy na rzecz „narodowego funduszu Izraela”[1.17].

Nie jest jasne, jak powinniśmy się zapatrywać na statystyki dotyczące liczby analfabetów w Suchowoli. Dane rosyjskiego spisu z 1897 r. informują, że 66% Żydów było wówczas analfabetami.[1.18]. Nie wiadomo czy ankieterzy uwzględnili znajomość języka i alfabetu hebrajskiego, czy jedynie rosyjskiego. W świetle mającej powstać w 1906 r. biblioteki i prenumeraty prasy, m.in. takich tytułów, jak „Ha-Melic” i „Ha-Cefira”, dane te są mało prawdopodobne.

Z relacji żydowskich mieszkańców wynika, ze w czasie I wojny światowej ludność żydowska spotkała się z szykanami ze strony władz rosyjskich, które podejrzewały ją o szpiegostwo na rzez Niemiec. Okupant niemiecki wysyłał mieszkańców Suchowoli, bez względu na przynależność religijną czy narodową, do pracy przymusowej, m. in. do Puszczy Białowieskiej, do rabunkowego wyrębu lasu.[1.19].
Po wkroczeniu wojsk niemieckich do Suchowoli w czasie pierwszej wojny światowej sytuacja Żydów suchowolskich jednak się poprawiła. W 1915 r. miał powstać Żydowski Związek Młodzieży, którego celem była integracja młodzieży i odrodzenie życia duchowego. Organizacja liczyła 160 członków. Organizowano odczyty i kursy dla analfabetów, naukę języka hebrajskiego, wycieczki. W jednej z nich, w 1916 roku, miało uczestniczyć 400 dzieci[1.20].

W 1918 r. powstały dwie komórki partii politycznych – Cejrej Syjon i Bundu. Partia syjonistyczna miała szerokie poparcie społeczne. Socjalistyczny Bund tworzyli raczej przedstawiciele wolnych zawodów. Partia prowadziła aktywną działalność edukacyjną wśród uboższych żydowskich mieszkańców Suchowoli.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w Suchowoli, zgodnie ze spisem z 1921 r., mieszkało 1262 Żydów, a w 1937 r. było ich 1521, co stanowiło 49% ogółu ludności[1.21].
Do żydowskich mieszkańców należała większość z 60 sklepów znajdujących się w pierzei rynku. Byli oni też właścicielami dwóch browarów i młyna. W 1927 r. powstał Bank Ludowy Żydowski[1.22]. W latach dwudziestych powstał również murowany budynek chederu, stojący w pobliżu murowanej synagogi. Tak jak i ona, przetrwał on II wojnę światową. Obecnie jest częścią Zespołu Szkół w Suchowoli.

Znaczący dla relacji polsko-żydowskich w Suchowoli był moment między opuszczeniem okupacyjnych wojsk radzieckich (które weszły tu po 17 września 1939 r.), a wkroczeniem armii niemieckiej. 6 lipca 1941 r. z inspiracji wojsk niemieckich, ale przy czynnym udziale części polskich mieszkańców miasteczka, doszło do pogromu Żydów. Zginęło wówczas kilkadziesiąt osób, które zostały utopione w Olszance lub spalone w jednym z budynków. Istnieje bogata dokumentacja sądowa, powstała w trakcie procesu ośmiu mieszkańców Suchowoli oskarżonych w 1947 roku o współpracę z Niemcami[1.23].

Historia żydowskiej wspólnoty w Suchowoli kończy się jesienią 1942 r., kiedy po roku istnienia zostało zlikwidowane suchowolskie getto, gromadzące miejscowych Żydów, a także przywiezionych z Dąbrowy Białostockiej, Korycina, Sztabina, Janowa, Nowego Dworu i Lipska. Według obliczeń Szymona Datnera przebywało tu wówczas 5100 Żydów[1.1.21]. Zostali oni odprowadzeni w konwoju do stacji kolejowej zapewne w Dąbrowie, stamtąd przewiezieni do obozu przejściowego w Kiełbasinie koło Grodna. Ostatnim etapem była wywózka do obozu śmierci w Treblince.

Ocaleni Żydzi suchowolscy wyemigrowali m.in. do Meksyku, Stanów Zjednoczonych, Izraela i Australii.

Nota bibliograficzna

• Lech M., Suchowola w latach 1795–1918. Monografia historyczna, Białystok 1987 [praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. Adama Czesława Dobrońskiego].
• Sefer Suchowola. Memorial Book of Suchowola, red. H. Steinberg i in., Jerusalem – Tel-Aviv 1957.
• Żbikowski A., Pogromy i mordy ludności żydowskiej w Łomżyńskiem i na Białostocczyźnie latem 1941 roku w świetle relacji ocalałych Żydów i dokumentów sądowych, [w:] Wokół Jedwabnego, red. P. Machcewicz i K. Persak, Warszawa 2002, ss. 159–271.