Początek osadzie dało zapewne grodzisko, datowane na XI–XII wiek[1.1]. Powstało ono na naturalnym wzniesieniu o wysokości ok. 313 m n.p.m., a badano je już w XIX wieku. Opisał je np. w 1874 r. Adam H. Kirkor, który odkrył ślady obronnego wału w zachodniej części i stwierdził, że w tym miejscu znajdował się punkt obrony terytorialnej[1.2]. Być może, obecność grodziska wiąże się z funkcjonowaniem w bliskiej odległości od dzisiejszego Libiąża dawnej kasztelanii chrzanowskiej, datowanej na XIII wiek. Wydaje się zatem, że początkowo tereny dzisiejszego Libiąża, czyli wsie: Libiąż Wielki i Mały oraz Gromiec i Żarki podlegały władzy kasztelana chrzanowskiego[1.3]

Najstarsze dokumenty wspominające Libiąż pochodzą z XIII wieku. W akcie datowanym na 1238 r. znalazło się potwierdzenie Wisława z Kościelca, biskupa krakowskiego, że wieś o nazwie Lubens należała do własności klasztoru sióstr benedyktynek w Staniątkach. Inne źródła podają, że pierwsza wzmianka odnotowana została w Kronikach Jana Długosza, a dotyczyła przekazania miejscowości Libiąż Wielki i Libiąż Mały także zakonowi benedyktynek, ale w 1243 r., przez wcześniejszych właścicieli z rodu Gryfitów. Kilka lat później przekazanie wsi w ten sposób potwierdził dokument księcia Konrada Mazowieckiego, z zaznaczeniem, że wieś trafiła do klasztoru z darowizny Klemensa Gryfity[1.1.3]. Sprawa własności nie była jednak jasna od początku. Dopiero książę Bolesław Wstydliwy w swoim przywileju z dnia 23 lutego 1254 r. miał nadać klasztorowi staniąteckiemu „…grunty we wsi Libiąż wraz z barciami”, na prośbę Wierzbięty prepozyta klasztoru w Staniątkach.

W 1270 r. Libiąż znalazł się w posiadaniu Budziwoja i jego braci, o czym mówi kolejny przywilej Bolesława Wstydliwego. Następna informacja o miejscowości pochodzi dopiero z 1388 r., kiedy właścicielem Libiąża był Dziersław Karwacjan, stolnik sandomierski. Jego syn Jan Karwacjan w 1408 r. sprzedał wieś za 600 grzywien szerokich groszy praskich właścicielowi Chrzanowa, Janowi Ligęzie z Bobrku. Był to osobliwy rodzaj sprzedaży, w pewnym sensie wynik wymuszenia, który nastąpił po serii procesów sądowych między sąsiadami. Prawdopodobnie na terenie dawnego grodziska powstał wówczas zamek obronny w Bobrku, a jego pierwszym poświadczonym właścicielem był Mikołaj Strzała w 1390 roku. Kolejnym dziedzicem tych terenów został Jan Ligęza herbu Półkozic. W latach 1400–1408 miało miejsce pięć procesów sądowych, o granice między Libiążem, a Bobrkiem i Chrzanowem. Wreszcie na początku XV w. ustalono, że Jan Ligęza był właścicielem dóbr ciągnących się od Bobrka do Chrzanowa, a Libiąż leżał w środku jego ziem, choć trudno ich ówczesne granice. W efekcie zabiegów Ligęzy okazało się, że kupując teren Libiąża od rodu Karwacjanów, scalił swój majątek, posiadając dobra od zamku w Bobrku po miasteczko Chrzanów; wraz z rozwojem dzisiejszej ziemi chrzanowskiej były to miejscowości: Bobrek, Bobrowniki, Chełmek, Gromiec, Libiąż Wielki, Libiąż Mały, Chrzanów, Balin i Kąty. Majątek w tej postaci przetrwał w rękach Ligęzów ponad dwieście lat, aż do bezpotomnej śmierci Mikołaja Spytka Ligęzy w 1617 roku. Teren Libiąża Wielkiego zaś, razem z pozostałą częścią tzw. państwa Bobrek: Bobrkiem, Bobrownikami, Gromcem, Chełmkiem i Gorzowem, po podziale w 1688 r. stał się własnością rodziny Wielopolskich.

W 1795 r. Libiąż znalazł się w zaborze austraickim. W tym okresie przynależał wraz z Chrzanowem do klucza chrzanowskiego i bobreckiego. Pojawił się wtedy samorząd wiejski, z wójtami i przysiężnymi na czele, który w ówczesnych wsiach: Libiąż Wielki i Mały oraz Gromiec, wprowadzono po raz pierwszy. W początkowym podziale gminy okręgowe były niewielkie i było ich siedemnaście. Dziewięć z nich znajdowało się na ziemi chrzanowskiej, a okolica dwóch Libiążów znajdowała się w trzech gminach – „gmina XVIII” w Bobrku obejmowała Libiąż Wielki, Gromiec i Wymysłów; „gmina XXII” w Lipowcu – Żarki, a „gmina XXVI” w Chrzanowie – Libiąż Mały i Moczydło.

Po reorganizacji i zniesieniu gmin okręgowych w 1839 r. wprowadzono dystrykty z komisarzami na czele. Na terenie wspomnianych ziem stworzono pięć dystryktów z siedzibami w miejscowościach: Alwernia, Chrzanów, Jaworzno i Krzeszowice. W ten sposób oba Libiąże, Gromiec i Żarki oraz nowe osady: Wymysłów i Moczydła weszły do dystryktu w Chrzanowie. Libiąż Mały i Libiąż Wielki były w tym okresie samodzielnymi gminami.

Rozwój osady rozpoczął się wraz z uruchomieniem w 1856 r. linii kolejowej, tworzącej połączenia m. in. do Krakowa i Wiednia. Pod koniec XIX w. w rejonie Libiąża odkryto złoża węgla kamiennego. Do końca XIX w. własność górniczą miało już kilku przedsiębiorców. Właścicielami pól górniczych w Libiążu Małym byli: Jan Goetz, Oskar Schaub, Gustaw Breslauer, Hugon Bornemann. Prowadzili oni na tych terenach roboty wiertnicze, nie miały one jeszcze jednak charakteru stałego wydobywania węgla. Dopiero w 1907 r. uruchomiono kopalnię „Janina”. Wokół kopalni zaczęły powstawać osiedla robotnicze i obiekty użyteczności publicznej.

W 1910 r., kiedy doszło do ukształtowania granic poszczególnych gmin. Libiąż Mały posiadał powierzchnię 1970,9 ha (razem z Kroczymiechem i Skotnicą, a na tym obszarze 333 domy), a Libiąż Wielki miał 1357,1 ha, razem z przysiółkami: Budzowy, Kosówki, Piła i Jazdówka, czyli 307 domów. Pod względem podziału regionalnego obie miejscowości uznawano za należące do Ziemi Krakowskiej, co przejawiało się zresztą w tradycjach, obrzędach i gwarze oraz w sferze kultury materialnej.

Pierwsza wojna światowa zastopowała na pewien czas rozwój Libiąża, który w 1918 r. powrócił do Polski. Z zachowanego protokołu rady gminnej w Libiążu Małym wynika, że pierwsze wybory samorządowe odbyły się tam w styczniu 1919 roku. W ich wyniku naczelnikiem gminy został Marcin Bochenek, a jego zastępcą Władysław Kula, zaś asesorem Franciszek Ziemba. Do przełomowej zmiany doszło po podpisaniu uchwały sejmowej z 1933 r., zgodnie z którą w ramach województwa krakowskiego zatwierdzony został w starych granicach cały powiat chrzanowski. Zmiana dotyczyła podziału gmin, których w powiecie chrzanowskich znalazło się pięć gmin na prawach miejskich: Chrzanów, Jaworzno, Szczakowa, Trzebinia i Krzeszowice, a pozostałe miejscowości zorganizowane zostały w tzw. wiejskie gminy zbiorowe, których było dziesięć. Tak oto powstała wiejska gmina zbiorowa Libiąż Mały, w skład której weszły gromady: Libiąż Mały i Wielki, Moczydło i Żarki, natomiast wieś Gromiec należała do gminy zbiorowej w Chełmku. Taki stan rzeczy oznaczał, że gmina zbiorowa Libiąż Mały składała się z czterech sołectw: Libiąż Mały i Wielki, Żarki i Moczydło. Sołtysi stojący na ich czele podlegali radzie gminy zbiorowej, której przewodniczył naczelnik zwany wójtem.

Podczas drugiej wojny światowej we wrześniu 1939 r. Libiąż zajęły wojska niemieckie. Przy kopalni funkcjonował obóz pracy przymusowej, będący filią niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. W styczniu 1945 r. Libiąż zajęły wojska radzieckie, a następnie w osadzie zainstalowały się na powrót władze polskie.

Po 1945 r. nastąpił dalszy rozwój Libiąża. Oprócz rozbudowy miejscowości powstały w niej nowe szlaki komunikacyjne, zelektryfikowano cały rejon. Rozwój uwieńczyło nadanie praw miejskich w 1969 roku.

W 1975 r. Libiąż należący do powiatu chrzanowskiego w ramach województwa krakowskiego, razem z Chrzanowem, Jaworznem, Trzebinią, Krzeszowicami oraz powstającymi później Chełmkiem i Jeleniem został przy okazji reformy administracyjnej przesunięty do województwa katowickiego. Natomiast po kolejnej reformie w 1999 r., Libiąż razem z Chrzanowem jako siedzibą powiatu, Trzebinią, Alwernią i gminą wiejską Babice, powrócił do województwa małopolskiego. Dzisiaj w skład miasta i gminy Libiąż wchodzą: miasto Libiąż oraz dwa sołectwa – Żarki i Gromiec.

Nota bibliograficzna

Drukuj
Przypisy