Żydzi zaczęli osiedlać się we wsi Falenica w drugiej połowie XIX wieku. W tym czasie założyciel Falenicy, Karol Hanneman, parcelował swoje grunty w pobliżu linii kolejowej, co stworzyło warunki sprzyjające osadnictwu. Do Falenicy zaczęły przybywać rodziny żydowskie z Garwolina, Góry Kalwarii i Radzymina. Osiedlali się przede wszystkim po wschodniej stronie torów.

Wyjątkowo duża grupa Żydów osiedliła się tutaj w 1905 r. po pogromie w Wiązownie. W Falenicy funkcjonował dwór cadyka Abrahama Mosze Kalisza z Warki, do którego licznie pielgrzymowali chasydzi.

W okresie międzywojennym Falenica zaczęła rozwijać się jako popularna osada letniskowa. Wynajem mieszkań na lato, obok handlu, stanowił główne źródło dochodów falenickich Żydów. Większość gospodarstw składała się z mieszkania właścicieli oraz z części przeznaczonej wyłącznie dla letników. Podczas spisu powszechnego w 1921 r. żydowskie pochodzenie zadeklarowało 1108 mieszkańców Falenicy. W 1936 r. w Falenicy żyło 5300 Żydów, co stanowiło 66% ogółu mieszkańców. Falenica była ośrodkiem życia religijnego. Istniały tu liczne sztyble, m.in. chasydów z Parysowa, Góry Kalwarii, Aleksandrowa, Grodziska i Kołbieli.

Do dziś zachował się wzniesiony pod koniec lat 30. XX w. budynek falenickiej synagogi przy ul. Bambusowej. Po wojnie obiekt został w znacznym stopniu przebudowany. Z tego samego okresu pochodzi również mocno przebudowany budynek łaźni rytualnej, który znajduje się przy ul. Kłodzkiej (dawniej Cichej). Najlepiej zachowaną pamiątką po falenickiej społeczności żydowskiej jest okazały budynek Domu Starców przy ul. Patriotów (dawniej Piłsudskiego), który należał do Towarzystwa Wspomagania Ubogich Żydów Ezra. Przy obecnej ul. Halnej 23 znajdował się sierociniec „Pomoc Dziecka – Nasz Ul” i sanatorium dla chorych na gruźlicę młodych Żydów. W miejscowości działał klub sportowy młodzieży syjonistycznej Gordonia. Na obrzeżach znajdowała się rzeźnia rytualna.

Łagodna symbioza Polaków i Żydów trwała w zasadzie do wybuchu pierwszej wojny światowej. Po 1918 r. mieszkańcy Falenicy znaleźli się w trudnej sytuacji ekonomicznej. Pozbawieni środków do życia, zaczęli nawet sprzedawać na opał swoje wille. W książce Jadwigi Dobrzyńskiej Falenica, moja miłość znajduje się fragment listu Zipory Stalik, Żydówki mieszkającej obecnie w Izraelu. „Inne to były czasy, biedne, ale wesołe” – napisała o życiu w międzywojennej Falenicy.

Żydowska część Falenicy składała się przede wszystkim z budynków drewnianych. Wybuchały pożary, a ostatni miał miejsce podczas bitwy wojsk polskich z nacierającymi Niemcami 19 września 1939 roku. Spaliła się wówczas cała ulica Handlowa – główna arteria żydowskiej Falenicy.

W październiku 1940 r. Niemcy utworzyli getto, w którym zgromadzili około 6,5 tys. Żydów. W sierpniu 1942 r. okupanci przeprowadzili akcję likwidacji getta. Po selekcji 100 Żydów przeznaczyli do pracy w miejscowym tartaku. Pozostałych wywieźli do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka II. Do transportu kolejowego dołączono ok. 1 tys. Żydów przypędzonych z Rembertowa i kilkuset z Otwocka.

Po zakończeniu działań wojennych w Falenicy powstał Komitet Żydowski. W 1946 r. w Komitecie zarejestrowanych było 77 osób. W kolejnych latach wszyscy wyjechali.

Tłumaczenie księgi pamięci Falenicy dostępne jest na Wirtualnym Sztetlu pod adresem https://sztetl.org.pl/sites/default/files/sefer_falenic.pdf

Bibliografia:

  • Bauman S., Przedwojenna Falenica, Linia Otwocka [online:] 18.03.2005, http://liniamedia.com.pl/article.php?11-3806-0 [dostęp: 14.10.2014; niedostępne 10.09.2019].
  • Dobrzyńska J., Falenica, moja miłość, Warszawa 1996.
  • Falenica, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust, t. 1, red. S. Spector, G. Wigoder, Jerusalem – New York 2001, s. 376.
  • Przyrowski P., Żydzi w Falenicy, Falenica.pl [online:] 06.09.2006, http://falenica.pl/node/31 [dostęp: 26.04.2021].
  • Sefer Falenic, red. D. Sztokfisz, Tel Awiw 1967.
  • Skibińska A., Powroty ocalałych, [w:] Prowincja noc. Życie i zagłada Żydów w dystrykcie warszawskim, red. B. Engelking, J. Leociak, D. Libionka, Warszawa 2007, ss. 505–599.
Drukuj