Luboml należy do ośrodków o wyjątkowo długiej historii społeczności żydowskiej. Pierwsze wzmianki pochodzą tu z okresu 1370–1382. W 1557 r. wydano przywilej dla Żydów, nie zezwalając im wszakże na zakup ziemi i domów (to obostrzenie zniesiono w 1600 r.). Jednak już ok. 1510 r. wybudowano synagogę, mającą także funkcje obronne.

Wiek XIX stanowił dla Lubomla okres stagnacji. Zmieniło się to dopiero pod koniec stulecia. Wspólnota wzrosła wówczas z ok. 1 tys. do 3247 osób w 1897 r. (72,6%).

Okres pierwszej wojny światowej okazał się bardzo ciężki. W latach 1915–1918, gdy miasto znajdowało się pod okupacją austriacką, pojawiły się niedostatek, głód, a także poczynania władz okupacyjnych, zmierzające do wprowadzenia pracy przymusowej.

Stabilizacja nastąpiła wraz z włączeniem miasta do II Rzeczpospolitej. W 1921 r. mieszkało tu 3141 Żydów (95% ogółu). Źródłami utrzymania były rzemiosło, drobny handel; było też kilku żydowskich młynarzy i hurtowników produktów rolnych. Coraz większą popularnością cieszył się syjonizm. Istniały dwie szkoły żydowskie z językiem hebrajskim (Tarbut i Jawne), a także niewielka jesziwa.

Miasto zostało zajęte przez Niemców 25 czerwca 1941 roku. Niebawem schwytano i rozstrzelano 500 Żydów, którzy otrzymali status poborowych Armii Czerwonej tuż przez wybuchem wojny niemiecko-sowieckiej (w kwietniu-maju 1941 r.). 22 lipca 1941 r. Niemcy zamordowali pod miastem 400 mężczyzn. 21 sierpnia 1941 r. zgładzili w ten sam sposób 400 młodych kobiet. Na polecenie okupanta powstał Judenrat, a potem – getto (od 5 grudnia 1941 r.). W dzielnicy zamkniętej panowały tragiczne warunki lokalowe (10–20 osób w pomieszczeniu); więźniów zmuszano do pracy. Ostateczna Zagłada w Lubomlu nastąpiła w ciągu jednego tygodnia w październiku 1942 roku. Już pierwszego dnia rozstrzelano 1,8 tys. osób. Tylko 30 z więźniów getta zdołało uciec do partyzantki.   

Bibliografia

  • Luboml, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 2, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 756.
Drukuj