Początki osadnictwa Żydów w Legnicy nie są do końca jasne. Badacze dziejów Legnicy Friedrich Emanueul Fischer i Carl Friedrich Stuckardt uważali, iż pierwsi Żydzi osiedlili się w Legnicy ok. 1170 roku. Z kolei historyk zajmujący się śląskimi Żydami, Marcus Brann, uznał tę informację za bardzo wątpliwą. Kolejne historyczne wzmianki potwierdzające żydowską obecność w mieście pochodzą dopiero z 1301 roku. W jednym z dokumentów z 1314 r.  wspomniano „miasto żydowskie” koło Legnicy, nad „Czarną Wodą”. To żydowskie osiedle zajmowało kilka ulic – ciągnęło się od starego mostu zamkowego, wzdłuż ul. Nowej, przez plac zamkowy, w głąb ogrodu zamkowego i poza Bramę Głogowską. Na jego terenie znajdowała się synagoga, szkoła żydowska i cmentarz. Z 1338 r. pochodzi zaś wzmianka o ulicy żydowskiej przy rynku węglowym.

Pierwszy dokument dotyczący Żydów legnickich został wydany w 1447 roku. Księżna legnicka Elżbieta przekazała miastu całą władzę (wszystkie prawa i sądy) sprawowaną przez jej przodków nad żydowską ulicą położoną przed zamkiem. W tym samym 1447 r. doszło do konfliktu o zwrot pożyczki między żydowskimi bankierami a księżną Elżbietą, którego konsekwencją stał się pogrom Żydów i spalenie dzielnicy żydowskiej. W połowie XV w. na Śląsku doszło do masowych pogromów ludności żydowskiej na skutek działalności słynnego kaznodziei, franciszkanina Jana Kapistrana. W kazaniu wygłoszonym w 1453 r. we Wrocławiu oskarżył on Żydów o kradzież i znieważenie hostii. W konsekwencji doszło do procesów. Oskarżonymi byli Żydzi z wielu śląskich miast, a egzekucje przeprowadzono we Wrocławiu, Legnicy i Świdnicy. W Legnicy stosy zapłonęły 5 sierpnia 1453 roku. Wtedy też skonfiskowano majątki żydowskie, a pozostałych przy życiu 318 legnickich Żydów wygnano z miasta. Wydarzenia te położyły kres średniowiecznej gminie żydowskiej w Legnicy.

Ponownie Żydzi pojawili się w Legnicy dopiero w XIX wieku. Edykt tolerancyjny króla Prus z 1 czerwca 1755 r. pozwalał wprawdzie Żydom na osiedlanie się w Legnicy, Głogowie i Wrocławiu, ale dotyczyło to jedynie osób zamożnych, posiadających co najmniej tysiąc dukatów, z pominięciem ich żon i dzieci. Osadnictwo żydowskie w Legnicy rozpoczęło się dopiero po wydaniu kolejnego edyktu w 1812 roku. Do miasta zaczęli się sprowadzać Żydzi z Głogowa, innych miast dolnośląskich i Wielkopolski. Jednym z pierwszych osadników był bankier Meier Neumann Prausnitz.

Początkowo legnicka gmina żydowska podlegała gminie głogowskiej, dlatego stamtąd przyjechali rabini: Abraham Titkin i Fischel Caro. Pełną niezależność gmina uzyskała 12 grudnia 1818 roku. Przywódcami duchowymi w pierwszych latach istnienia gminy byli kupiec Marcus Levin i doktor filozofii Ascher Sammter – późniejszy autor kroniki Legnicy. Do gminy legnickiej należeli wówczas także Żydzi ze Złotoryi, Chojnowa, Jawora i Lwówka Śląskiego. Od 1818 r. gmina dysponowała już miejscem pochówku (dwa kolejne powstały w 1838 i ok. 1925 r.), a od 1847 r. – nową synagogą.

W 1854 r. rabinem legnickim został wykształcony w Berlinie doktor filozofii Moritz Landsberg, urodzony w 1824 r. w Rawiczu. Urząd rabina pełnił aż do śmierci, 26 grudnia 1882 roku. Jego następcą został w 1883 r. Moritz Peritz (1856–1930).

Druga połowa XIX w. to okres rozkwitu gminy legnickiej. Podczas gdy w 1812 r. mieszkało w Legnicy 12 Żydów, już w 1905 r. było ich 1005. Kolejne lata to powolny spadek liczby ludności żydowskiej. W przededniu wybuchu II wojny światowej Legnicę zamieszkiwało już tylko 236 osób pochodzenia żydowskiego.

W 1933 r. w skład zarządu gminy żydowskiej w Legnicy wchodzili:

  • S. Jablonski,
  • L. Haurwitz ,
  • Eugen Fränkel,

a jej reprezentantami byli:

  • prokurator Pick,
  • dr M. Baeck,
  • Adolf Mannheim,
  • rabin Josef Schwarz,
  • kantor zwierzchni i nauczyciel M. Sommerfeld
  • kantor i nauczyciel J. Feblowicz.

Przy gminie działała mykwa, prowadzono także ubój rytualny.

W czasie wydarzeń nocy kryształowej z 9 na 10 listopada 1938 r. synagoga została spalona, a żydowskie sklepy zniszczone. Do października 1942 r. większość Żydów dostała nakaz opuszczenia miasta.

Po II wojnie światowej Legnica, teraz już w granicach Polski, stała się jednym z ośrodków osadnictwa żydowskiego na Dolnym Śląsku. Działały tu liczne żydowskie instytucje społeczne i oświatowe. Życie żydowskie w Legnicy zamarło po marcu 1968 roku. Jednak niektóre instytucje, jak Kongregacja Wyznania Mojżeszowego (a od 1993 r. Gmina Wyznaniowa Żydowska) czy lokalny oddział Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce, nadal działały.

Bibliografia

  • Liegnitz, [w:] Alicke K.-D., Lexikon der jüdischen Gemeinden im deutschen Sprachraum, t. 2, München 2008, szp. 2521–2523.
  • Legnica, [w:] Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., Śladami Żydów. Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008, ss. 35–37.
Drukuj