Żydowska społeczność Lubczy uformowała się w czasach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jej wzrost pozwalają prześledzić dokumenty Głównego archiwum aktów starodawnych  (AGAD) w Warszawie. Żydów wśród mieszkańców Lubczy fiksują inwentarze (opisy gospodarcze) XVII wieku. Tak, według inwentarza Lubczy 1661 r. na rynku było 5 placów żydowskich (wszystkich - 18). Jeszcze 3 żydowskie place były wśród placów ulicznych[1.1]. W 1675 r. na Rynku miasteczka mieszkało 10 żydowskich rodzin, na placach ulicznych  – 7[1.2]. Stopniowy wzrost ilości żydowskich gospodarstw (domów) jest pokazany w tablicy: Ewolucja etnokonfesyjnej struktury ludności Lubczy według inwentarzy:| AGAD. – AR. – Dz. XXV. – Sygn. 2103 – 2125. ]]

Rok

Ilość gospodarstw

żydowski

chrześcijańskie

1667

10

99

1675

17

101

1708

48

?

1754

84

87

1809

110

87

1814

110

79

1834

114

79

1869

220

82

 

 

Zbadanie szeregu inwentarzy Lubczy, a także innych miasteczek Białorusi w archiwach Białorusi, Litwy i Polski pozwalają zauważyć, że w regionie białoruskim ukazuje się następujący schemat: "Żydzi osiedlali się bardzie skoncentrowanie wokół placu handlowego i bardziej rozsianie w miarę oddalania się od niego”[1.3].Inwentarz 1708 r. odnotował na Rynku plac wielkości 24 pręty: " pod żydowską szkoło z kantorem, szpitalem żydowskim, żydowską szkołą". Plac rozmiarem 9 prętów był "pod żydowską łaźnią". Na Rynku były także 5 sklepów (wszystkie żydowskie), 34 stodoły (z nich 5 żydowskich), 1 rzeźnia, karczma Mejera Abramowicza [1.4] . Według inwentarza 1858 r. wszystkie place pod sklepy i stodoły były u Żydów (42 osoby)[1.5]  Według danych  “Российскойеврейскойэнциклопедии w 1766 r. w Lubczy i ej okolicach mieszkało 369 Żydów, w 1848 r. w Lubczy  - 973, w 1897 r. - 2463 (72,9%)[1.6]. Dane statystyczne o miasteczkach zajazdu Nowogródzkiego na koniec lat 1860-tych.[1.7]

 

 

 

 

miasteczka

 

 

 

wszystkich mieszkańców

W tym:

 

% względem ogólnej ilości mieszkańców

 

 

 dworzan i duchownych

 

kupców i mieszczan

osób stanu chłopskiego 

 

chzreś.

 

żydzi

 

chrześ.

 

żydzi

osoby warstw miejskich

osoby   stanu chłopskiego

 

żydzi

Lubcza

1686

12

-

860

814

-

51,7

48,3

51

razem w 19 miasteczkach powiatu

18477

519

162

7817

9979

-

46

54

42,3

                                   
 

Klasy miejskie (kupcy i mieszczanie) wśród mieszkańców miasteczek ziemi nowogródzkiej składali 46%, a wiejskie (różnej kategorii chłopstwo) - 54%. Lubcza należała do tych miasteczek, w których klasy miejskie przeważały nad chłopskimi (w Lubczy miejskich było 51,7%). Takich miasteczek w zajeździe było 6. Gęstość Żydów sięgała średnio na zajazd do 42, 3% mieszkańców miast nowogródzkich. Ale w niektórych miasteczkach przeważały oni nad chrześcijanami:  do takich należała również Lubcza (judaiści składali tut 51%). Wszyscy oni należeli do klas miejskich ( mieszczan i kupców). Wszyscy nie-Żydzi miasteczka(814 osób) byli przedstawicielami klasy chłopskiej. W taki o to sposób, miejski charakter Lubczy zabezpieczała znaczna obecność tu ludności żydowskiej (więcej niż połowa). Dane o Lubczy z ВедамасцімястэчкамВіленскайгуберні, у якіх выключнае права продажу пітных напояў належыць уладальнікам. 1866 г.”  [[ref:| Літоўскідзяржаўныгістарычныархіў(далейЛДГА), ф. 378, агульныаддзел, 1866 г., адз. зах. 1783. “Дело о доставлении сведений о пропинационных сборах, существующих по некоторым городам и местечкам Северо-Западного края”. Арк. 114. ]]:

 

Nazwa miasteczka

Do kogo należy

Ludność obydwu     płci

Ilość ziemi miasteczka, która należy do osób obcych

Stopień rozwoju handlu i przemysłu

Lubcza

Do ziemianina  pochodzenia bałtyckiego Piotra Witgiejnsztejna

1252 чал. (602 m./   650 k.)

43 dziesięciny

Browar,   jednodniowy jarmark 20 lipca w dzień Św. Proroka Eliasza, targ 1 lutego, cotygodniowy niedzielny bazar

Żydzi Lubczy zajmowali się handlem i rzemiosłem. Oprócz epizodycznych form handlu (corocznych jarmarków i cotygodniowych bazarów) rozwijał się handel stacjonarny. W miasteczku w 1897 r.  było 70 sklepów [1.8]. Żydzi czasami konfliktowali z właścicielami miasta Witgiejsztejnami w walce o swoje interesy ekonomiczne. Tak, od roku 1869 do roku 1874 rozpatrywano sprawę skargi do senatu deputowanych żydowskich towarzystw miasteczka Lubcza Dzieliaciczy Szmujly Acakiewskiego, Hecla Ostaszyńskiego, Jankiela Edzidowicza, Morducha Wileńskiego i Ura Dzieliacickiego o bezprawnym zwolnieniu rządem guberni Mińskiej właściciela tego miasteczka  Witgiejnsztejna z opłaty  państwowego podatku od nieruchomości za budynki folwarczne, które znajdowały się w granicach miasteczka [1.9].  Widocznie, przez to wzrastał podatek płacony przez Żydów. Na początku XX wieku codzienne życie w Lubczy przedstawiane było na stronach białoruskiej gazety "Nasza Niwa". We wrześniu 1909 r. gazeta informowała: "Nasze miasteczko pobudowane jest nad samym Niemnem. Liczy do trzech i pół tysiąca mieszkańców, z których większość to mieszczanie-Żydzi. Odbywają się tu, co tydzień targi - latem w niedziele, zimą - w czwartki. Zjeżdża się tu dużo ludzi i, co najciekawsze - to chłopi z pod miasteczka Szczorse chodzą w swoich narodowych białoruskich strojach, najładniej w nich wyglądaj dziewczyny i kobiety."[1.10]. Często gazeta informowała o pożarach w miasteczku. Tak, w czerwcu 1910 r. spłonęło około 50 domów[1.11]. W miasteczku istniała straż pożarna przeważnie składająca się z Żydów. Ale ogień i tak często niszczył miasteczko. Lubcza znana była z handlu końmi: "Dobrze, że Lubcza jest znana z tego, że hoduje dobre bydło i konie; co prawda, znana jest również Lubcza i dobrymi  hulakami w karty - wista... Ma Lubcza również wiele sklepów, szczególnie aptecznych; dlaczego ich tutaj tyle się zebrało ( bo jest i apteka), kogo leczą, czy kaleczą? - to już ich tajemnica" [1.12]. Miasteczka, a  w tym i Lubcza, jaskrawo demonstrowały społeczno-ekonomiczną  "specjalizację" etnosów, które tutaj zamieszkiwały: Żydzi zajęli stanowisko monopolistyczne w handlowo-przemysłowym przedsiębiorstwie. Ludność chrześcijańska w większości żyła  zajmując się rolnictwem. W Lubczy dodatkowym zajęciem był spływ Niemnem. Pomiędzy przedstawicielami różnych narodów istniał swoisty podział pracy i życie gospodarcze miasteczka toczyło  się, z reguły,  na podstawie wzajemnej współpracy. 

Synagogi Według danych na 1866 r. w Lubczy istniały 1 synagoga, 2 szkoły modlitewne. Z nich synagoga i 1 szkoła istniały z dawnych czasów, druga szkoła była zbudowana w 1866 r. bez pozwolenia urzędników na miejscu szkoły strawionej pożarem. [1.13]. Według danych z “Энциклопедический словарь Ф.А. Брокгауза и И.А. Ефрона” (С.-Пб., 1890-1907)  w miasteczku 868 mieszkańców, 122 gospodarstwa, cerkiew prawosławna, 2 synagogi, szkoła, 21 sklepów, cotygodniowe bazary[1.14]. Według informacji  “Российской еврейской энциклопедии” z 1905 r. rabinem w Lubczy był Josef - Elja Bunimowicz (1855 -?). W 1910 r. w Lubczy  pracowała Tałmud-Tora. W 1912 r. w Lubczy działało 2 żydowskie kredytowo-oszczędnościowe towarzystwa. W 1913 r. do Żydów należała jedyna w miasteczku apteka, apteczny magazyn, 25 sklepów (w tym wszystkie 8 spożywczych, wszystkie 7 manufakturowych, jedyny pub) [1.1.6].

Jak  i w czasach Imperium Rosyjskiego, Żydzi sprzyjali handlowo - przemysłowemu rozwojowi Lubczy. W czasie międzywojennym Żydzi Lubczy również byli wśród tych, którzy podtrzymywali przemysłową, handlową funkcje miasteczka, zabezpieczali sferę usług. W miasteczku w 1928 r. było 102 rzemieślników: wytwórcy sera -10, cukiernicy - 2, krawcy - 19, rzeźnicy - 14, szewcy - 10, specjaliści od produkcji ubiorów głowy -2, kowale - 10, piekarze - 9, blacharze - 1, specjaliści od wyrobu męskiego obuwia - 2, rymarze - 2, stolarze - 6, cieślarze - 2, specjaliści od wyrobów z cementu - 2, zegarmistrzowie -2, fryzjerzy - 2, garbarze - 1[1.15]. Wyobrażenie o życiu gospodarczym Lubczy  w czasie międzywojennym pomagają otrzymać następujące dane na 1927 r.[[refr: | Spis miejscowości za 1927 r. С.1697. ]]: - przemysłowość: 4 tartaki, 2 browary, 2 sklepy artykułów kolonialnych, 1 - handel końmi, 13 - manufakturą, 1 - obuwiem;   -  opieka zdrowotna: 1 magazyn apteczny, 1 apteka, 1 lekarz, 1 akuszerka. Do Żydów należało liderstwo nie tylko w sferze ekonomicznej, ale i w społeczno-kulturowej. Mieli oni swoje religijne, oświatowe i kulturowe placówki: odnowiła swoją działalność ocalała synagoga, placówki oświatowe - Heder i Yeshiva ("Beit Yosef"), stały się regularnymi wystąpienia amatorskiego żydowskiego teatru i orkiestry. W 1924 r. była założona siedmioklasowa szkoła żydowska - Tałmud-Tora, w której wykładało się w języku hebrajskim, a poza oficjalnym programem, trzymania się, którego wymagała polska administracja, nauczano literatury żydowskiej, malarstwu, dramaturgii i jidysz. Do szkoły została przeniesiona, stworzona w 1922 r., biblioteka imienia Mojchera-Sfaryma, kopylskiego Żyda, twórcy współczesnej świeckiej literatury w języku jidysz. Biblioteka szybko uzupełniała zasoby, głownie kosztem darowizn zebranych podczas amatorskich wystąpień, i w 1929 r. jej księgozbiór liczył 953 książki. Przy bibliotece w 1927 r. było stworzone kółko dla studiowania literatury żydowskiej. Proces nauczania objął i dorosłych: każdego sobotniego wieczoru kobiety, które ledwie umiały pisać i czytać, zbierały się na zajęcia, gdzie uczyły się różnych przedmiotów i żydowskich tradycji. Przejawy kultury żydowskiej stały się znaczącym składnikiem ogólnego życia kulturowego w Lubczy. Żydowską orkiestrę chętnie zapraszali do siebie rosyjscy ziemianie: wszystkie urodziny i imieniny w Lubczańskim majątku nie obchodziły się bez udziału żydowskich muzyków. Repertuar orkiestry żydowskiej odznaczał się niezwykłą różnorodnością. Jak wspomina Mikołaj Nabokow, przyszły znany kompozytor, były to składanki ze znakomitych oper, marsze wojskowe, walce wiedeńskie, długie pieśni cygańskie i żydowskie tańce[1.16]. W latach 1920-30-tych w Lubczy działały oddziały różnych żydowskich partii politycznych i organizacji. Żydowska społeczność Lubczy była zniszczona przez nazistów w latach Drugiej Wojny Światowej. W sierpniu 1941 r. w Lubczy koło cmentarza  było stworzone getto. Wiosną 1942 r. niedaleko cmentarza zostało rozstrzelanych 375 Żydów. 13 czerwca 1942 r. getto było zlikwidowano: na skraju miasteczka zostało rozstrzelanych 1532 Żyda. W 1958 r. na grobie zamordowanych ustanowiono pomnik.

Synagoga i szkoła W Lubczy zachowały się budynki synagogi (dziś Dom kultury) i szkoły (dziś biblioteka).

Życie współczesnej społeczności W 1999 r. staraniami miejscowego mieszkańca Lubczy Brykmana Eduarda Albertowicza ustanowiona pomnik żydowskiej społeczności Lubczy (na ul. 1 maja, na miejscu byłego cmentarza żydowskiego).

 

 

 

 

 

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] AGAD. – AR. – Dz. XXV. – Sygn. 2101.
  • [1.2] AGAD. – AR. – Dz. XXV. – Sygn. 2106.
  • [1.3] Соколова, А. Архитектураштетлавконтекстетрадиционнойкультуры/ А.Соколова// ЛукинВ., СоколоваА., ХаймовичБ. СтоеврейскихместечекУкраины. Историческийпутеводитель. – Вып. 2.: Подолия. – СПб., 2000. – С.57.
  • [1.4] AGAD. – AR. – Dz. XXV. – Sygn. 2107.
  • [1.5] AGAD. – AR. – Dz. XXV. – Sygn. 2122.
  • [1.6] http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%AE%D0%91%D0%A7%D0%90
  • [1.7] Материалы, относящиесядоновогообщественногоустройствавгородахимперии(городовоеположение16 июня1870 г.). – Т. V. – СПб., 1879. – С. 82 – 102.
  • [1.8] БянькоУ., ШаблюкВ. Любча// ЭнцыклапедыягісторыіБеларусі: У6 т. Т. 4. – Мінск, 1997. – С. 414.
  • [1.9] ЛДГА. ф. 378, агульныаддзел, 1869 г., адз. зах. 1342. “Дело по указу Правительствующего сената вследствие просьбы депутатов Любчанского еврейского общества, жалующихся на Минское губернское правление за освобождение владельцев м. Любча и м.Делятичи от платежа налога на недвижимые имущества. 1869 – 1874”.
  • [1.10] ЯдзвігінШ. Лістыздарогі// НашаНіва. 10 (23) верасня1909 г. № 37.
  • [1.11] Тамсама. // НашаНіва. 29 (11) ліпеня1910 г. №31.
  • [1.12] Тамсама.
  • [1.13] ЛДГА, ф. 378, аг.аддзел, 1865 г., адз.зах 1769. “Дело о разрешении на постройку синагог в Северо-Западном крае”. Арк. 58.
  • [1.14] http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/63003/%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D1%87%D0%B0
  • [1.1.6] http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%AE%D0%91%D0%A7%D0%90
  • [1.15] ДАГВ, Ф. 551. Воп.1, Адз. зах. 2250. Списки ремесленных мастерских Новогрудского воеводства за 1928 г. . Арк. 28.
  • [1.16] КуцН. ДухоўнаежыццёмястэчкаЛюбчаў20 – 30-ягг. ХХ ст. // Ян Булгак і культура заходнебеларускага рэгіёну ў канцы ХІХ ст. і да Другой сусветнай вайны. – С. 120 - 121.