Osada Lubcz znana była już w XIII wieku, kiedy to została ona oddana przez nowogrodzkiego księcia Mindoga kijowskiemu baronowi Andrzejowi Wasiliczowi który znalazł schronienie przed najazdem tatarskim w Nowogródku. Za czasów Giedymina Lubcz był już dużą posiadłością. W 1499 roku wielki książę Aleksander podarował „dwór Lubcz”  podskarbiemu Teodorowi Chreptowiczowi. W 1517 roku właścicielami Lubcza byli: G. Jelmanowicz i M. Mieljaszkowicz, ten ostatni założył tutaj miasteczko. W wielu dokumentach z lat 1517-1528 osadę nazywa się miasteczkiem. Niektórzy naukowcy uważają, że pod koniec  XV wieku Lubcz był miastem. W 1528 roku miasteczko nabył wileński wojewoda Gasztołd, W 1547 Jan Kiszka który założył tutaj drukarnię. Prawdopodobnie w 1581 roku rozpoczął on budowę kamiennego zamku. Taka data została wyryta na starożytnym wiatrowskazie-„ wietrze” z herbem Kiszki , który znaleźli miejscowi krajoznawcy. Już w 1588 roku został przeprowadzony pierwszy inwentarz Lubczy i Lubczego zamku. W 1590 roku Lubcz otrzymał autonomię: król Zygmund Waza nadał nadał Lubczy prawa miejskie magdeburskie oraz herb „ na błękitnym polu srebrna podkowa z trzema złotymi  krzyżami i dwoma srebrnymi rybami”. W 1644 roku Lubcz dzięki naleganiom jej nowego właściciela Janusza Radziwiłła po raz drugi nadano magdeburskie prawa miejskie.  Lubcz otrzymał również nowy herb „ na błękitnym polu brama z dwiema wieżami; na górze bramy , pomiędzy wieżami, znajduje się uzbrojony rycerz, który w prawej ręce trzyma miecz , a w lewej tarczę”. W 1607 roku zamek znajdujący się w Lubczy trafił  we władanie do rodu ……Radziwiłłów.  Krzysztof Radziwiłł  (1585-1640 r.) otrzymał go w prezencie od swojej małżonki Hanny Kiszki. W tym czasie Lubcza nie wyglądała wspaniale: zamek był częściowo zniszczony w 1601 roku przez wojska Ostrożskiego, miasteczko prawie nie rozwijało się pod względem gospodarczym, punkty pierszego Przywileju magdeburskiego zostały zapomniane lub nie wykonywały się.

Mimo że główna rezydencja birżańskich Radziwiłłów – Zamek Birżański – potrzebował pilnej uwagi i znacznych inwestycji finansowych, ponieważ nadal trwała jego przebudowa i wyposażenie, Kszysztof Radziwiłł rozpoczął w Lubczy budowę na dużą skalę. Birżańscy Radziwiłłowie mieli trwałe kontakty z dworem niemieckim i Europą Zachodnią, więc często zapraszano mistrzów niemieckich i holenderskich. Dzięki nim krajobraz kulturowy Lubczy uzyskał pewne cechy charakterystyczne dla krajobrazu architektonicznego Europy Północno-Zachodniej.

Na kilka dziesięcioleci XVII w. Lubcza stała się centrum wydawniczym (w roku 1612 założono tu drukarnię) centrum ruchu protestanckiego, większy od Wilni, gdzie wskutek Kontrreformacji pozycje protestantów znacznie osłabły. Drukarnia przyczyniła się również do rozwoju literatury i kultury Renesansu. Wśród wydanych utworów znaczne miejsce zajmowała literatura świecka, pod tym względem Lubcza robiła konkurencję Krakowowi. Dzięki mecenasostwu birżańskich Radziwiłłów przy dworze Radziwiłła ukształtowało się koło poetów i literatów, którzy chętnie współpracowali z drukarnią w Lubczy.  W Lubczy wydawano dzieła literatury mieszczańskiej autorstwa Adama Władysławiusza, popularne historię biblijne w strezszczeniu Samuela Dowgirda,  dedykacje i epitafia znanym osobom autorstwa zarówno słynnych poetów, jak na przykład Rysińskiego, tak i początkujących – uczni słuckiego gimnazjum, „Apafegmaty” w przekładzie Bieniasza Budnego, uzupełnione przez niego dziełami Boccaccio. Rok 1621, kiedy w Lubczy ukazało się wspólne epitafium na śmierć Janusza Radziwiłła, uważa się za datę początków ośrodków literackich w Wielkim Księstwie Litewskim. Wśród autorów Lubczy byli Daniel Naborowski, Andreas Lochiwsa Skotus, Jan Rybiński i Bieniasz Budny, Salamon Rysiński, Adam Władysławiusz, Samuel Dowgird i in. Za ponad czterdziestoletni okres pracy drukarni ukazały się książki z historii, medycyny, folkloru, filozofii, dzieła protestanckie, jak również jedne z pierwszych nót na Litwie. W drukarni przez pewien czas pracował Salamon Rysiński – kapłan, poeta i tłumacz, nauczyciel domowy Krzysztofa i jego syna Janusza. Jeden z najbardziej wykształconych ludzi kraju, Salamon Rysiński poświęcił 30 lat swojego życia na sporządzenie zbioru "1800 polskich porzekadeł wypisanych z róznych źródeł", który ukazał się w roku 1618 w Lubczy. Było to pierwsze tego kształtu wydanie w WKL. Po śmierci Rysińskiego Kszysztof Radziwiłł nabył jego księgozbiór, w tych czasach jeden z największych. Drukarnia w Lubczy istniała do roku 1655. Została zamknięta w czasach Krwawego Potopu: na początku jesieni 1655 r. Lubczę zajęli kozacy. Koło zboru kalwinistycznego na cmentarzu pogrzebany został pierwszy drukarz z Lubczy – Piotr Blastus Kmita oraz pierwszy Białorusin, który nazwał się Białorusinem, Salamon Rysińskiі[1.1]. W roku 1671 w miasteczku było 116 dworów, zbor kalwinistyczny, cerkiew. Z inwentarzy (opisów gospodarczych) Lubczy XVII – ХІХw. Znane są nazwy ówczesnych ulic: Rynek, Zamkowa, Dzielatycka, Zagorska, Nowogródzka, Mostowa, Rybacka, Wileńska, Karelicka, Pod Szkołą Żydowską, Wyganowa, Kapaszczewska i inne.[1.2] |Podczas Wojny Północnej Lubcza została spalona przez Szwedów. Pamięć o tych wydarzeniach pozostała w nazwie Szwedzki Bród – ejst takie miejsce koło Lubczy. W roku 1730 w miasteczku odbył się pożar, który zniszczył kalwinistyczny zbor, dwór jezuitów i wiele budynków gospodarczych. Od słynnego ośrodka protestanckiego zachowała się jedynie nazwa „Kalwinka”, tak miejscowi niekiedy nazywają ... tartak, który mieści się właśnie w miejscu byłej świątyni protestanckiej[1.3]. WwynikutrzeciegopodziałuRzeczyPospolitejwroku1795 Lubczaznalazłasię wskładzieImperiumRosyjskiego, gdziestałasię centrumgminywujeździenowogródzkim. Wujeździetymbyłobardzodużomiasteczek. W latach 1860-tych było ich tu 20. Przeważnie były to drobne osady: średnio koło 100 dworów każda. Lubcza należała do trójki największych miasteczek w regionie, będąc na drugim miejscu po Mirze. Miasteczka ujezdu nowogródzkiego według danych z roku 1859[1.4]

                                                                                                                                      

Miasteczko(liczba dworów)

Łączna liczba miasteczek (dworów w nich)

Mir (333), Lubcza (205), Turec (165), Karelicze (130), Wsielub (106), Dzielacicze (75), Horodziszcze (140), Cyryn (95), Kroszyn (92), Nowa Mysz (132), Jaremicze (90), Iszkoldź (105), Połoneczka (108), Niegniewicze (40), Snów (39), Wiedźma (Stanisławów) (8), Krywoszyn (20), Swojatycze (73), Stwołowicze (101), Połonka (21)

20

(2018)

 

Za czasów Imperium Rosyjskiego Lubcza na pewien czas staje sie centrum życia religijnego, ściślej mówiąc, oporu religijnego wobec nowych władz. Wśród tych, któ miał odwagę i nie przeszedł na prawosławie mimo przymusu, był kapłan unicki z Lubczy Adam Pławski. W wyniku tego został pozbawiony tytułu i zesłany do smoleńskiej guberni, jego dzieci zaś zesłano do klasztorów prawosławnych. Za kilka lat represjom poddano innego kapłana z Lubczy – księdza Jana Radkiewicza, który sporządził list o naruszeniach swobody wyznań w swojej parafii[1.5]. Ostatni z Radziwiłłów, którym należała Lubcza, byli Dominik i jego córka Stefania. W roku 1832 w wyniku ślubu Stefanii z synem jej opiekuna – Lwem Witgensteinem Lubcza przechodzi w posiadanie tego zrusyfikowanego niemieckiego rodu. W drugiej połowie XIX w. Miejscowość jest w posiadaniu Falz-Feinów. W końcu ХІХw. W Lubczy działały cerkiew, 2 synagogi, szkoła, 21 sklepów, odbywały się cotygodniowe targi. Na przełomie XIX i XX w. W Lubczy działały nieliczne instytucje edukacyjne i religijne: szkoła, talmud-tora, cerkiew i majątki. W miasteczku zachowały się stare DGO, które pamiętają czasy pierwszej wojny światowej. Stałe sie one integralną częścią miejscowych krajobrazów, są używane w charakterze budynków gospodarczych. Zgodnie z Traktatem Ryskim (1921) Lubcza znalazła się w składzie Rzeczypospolitej Polskiej, gdzie stała się centrum gminy powiatu nowogródzkiego. W roku 1921 w miasteczku i sąsiednim folwarku było 108 dworów. Wydarzenia pierwszej wojny światowej oraz wojny polsko-radzieckiej wyrządziły istotne zmiany w miasteczku. Większa część Lubczy, przez którą przechodziła linia frontu, została zburzona, a jej mieszkańcy stali się uchodźcami. Za okres od roku 1897 do 1919 ludność Lubczy zmniejszyła się prawie siedem razy – od 3,5 tys. osób do 559. W latach 20-tych mieszkańcy powoli wracają, w roku 1928 ich liczba zwiększyła się dwa razy – do 973 osób[1.6]. W latach 20-30-tych XX w. w Lubczy mieszkają przedstawiciele różnych gróp narodowych: Białorusini, Polacy, Żydzi, Rosjanie. Żуdzi stanowiły większość: w roku 1919 stanowili 60 % ludności. Żydzi mieli pierwszeństwo nie tylko w strefie gospodarczej, lecz również społeczno-kulturowej. W przededniu drugiej wojny światowej istniała sytuacja różnorodności kulturowej, kiedy kultura białoruska występowała w połączeniu z kulturami innych narodowości, z których każda miała swoje osiągnięcia.

W roku 1939 Lubcza weszła do składu BSRR i stała się centrum lubczańskiego rejonu obwodu najpierw baranawickiego, a od roku 1954 - grodzieńskiego. W czasie Drugiej wojny światowej od  26 czerwca 1941 r. do 8 lipca 1944 r. miasteczko znajdowało się pod niemiecka okupacją. W roku 1956 rejon lubczański skasowano, a Lubcza weszła do składu nowogródzkiego rejonu. W końcu ХХw. – 1545 os. (1997 r.), szkoła średnia i sportowa, filia nowogródzkiej szkoły muzycznej, przedszkole, Dom kultury, kino, 2 biblioteki, szpital, zakłady przemysłu spożywczego. Od 2003 roku działa inicjatywa w zakresie odbudowy zamku w Lubczy, każde lato i jesień w zakmu czeka się na wolontariuszy. Bogate i różnorodne życie duchowe w miasteczku w przeszłości zostawiło swoje pamiątki materialne we współczesnej Lubczy. Do dziś przetrwały zabytki kultury żydowskiej – budynki synagogi (obecny Dom Kultury) i szkoły (obecnie biblioteka). Budynek kościołu też przetrwał, co prawda w zmienionej formie architektonicznej i funkcjonalnej – obecnie jest to wielomieszkaniowy budynek. Przetrwał również budynek Cerkwi Ilińskiej, która funkcjonuje obecnie. Najwięcej ucierpiała drewniana Cerkiew Świętej Trójcy lub Podlipska: została zburzona w roku 1956, a na jej miejscu zbudowano drogę. Ale właśnie ze zburzona cerkwią związana jest jedyna tradycja międzywojenna w Lubczy: tak samo jak w latach 20-30-tych z Lubczy do zburzonej Podlipki co roku odbywa się Procesja Drogi Krzyżowej [1.7].

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] ЛатышонакАлег. Першыбеларус// http://nn.by/?c=ar&i=4948
  • [1.2] AGAD. – AR. – Dz. XXV. – Sygn. 2101, 2113/1.
  • [1.3] КуцНаталля. Гісторыя Любчы // http://www.radzima.org/be/miesca/lyubcha.html
  • [1.4] Складзенападаных: Зеленский, И. МатериалыдлягеографииистатистикиРоссии. Минская губерния. – Ч. 2. – СПб., 1864. – С. 665 – 666. (інфармацыя пра мястэчкі запазычаная І.Зяленскім са спісаў населеных мясцовасцяў, складзеных па распараджэнню МУС у 1859 г.)
  • [1.5] КуцНаталля. Гісторыя Любчы //http://www.radzima.org/be/miesca/lyubcha.html
  • [1.6] КуцН. ДухоўнаежыццёмястэчкаЛюбчаў20 – 30-ягг. ХХ ст. // Ян Булгак і культура заходнебеларускага рэгіёну ў канцы ХІХ ст. і да Другой сусветнай вайны : зб. навук. арт. / ГрДУ імя Я.Купалы; Рэдкал.: В.В.Швед (адк. рэд.) [і інш.] – Гродна, 2009. – С. 118.
  • [1.7] Тамсама.