Żydzi zaczęli osiedlać się w Mszczonowie w ostatnich latach XVII w.[1.1]. Pierwsi przybysze byli najprawdopodobniej karczmarzami. Początki samodzielnej gminy (dozoru bóżniczego) sięgają II połowy XVIII wieku[1.2].

Za datę utworzenia gminy żydowskiej w Mszczonowie przyjmuje się rok 1763. Z sierpnia tego roku pochodzi wystawiony w Mszczonowie dokument zaświadczający, że tutejsza gmina otrzymała zezwolenie na założenie cmentarza. Nekropolia miała być zlokalizowana za miastem, przy drodze do Słabomierza, na starościńskiej działce o powierzchni 70 na 70 łokci. Starosta mszczonowski Aleksander Ossoliński zgadzał się także na założenie bóżnicy, która miała się znajdować w sąsiedztwie cmentarza, w domu niedawno zmarłego kupca żydowskiego Daniela. W tym czasie w mieście istniał już drewniany bet ha-midrasz.

Żydzi mszczonowscy prowadzili karczmy, zajmowali się drobnym handlem i rzemiosłem. Kilku z nich handlowało zbożem i produktami leśnymi oraz prowadziło gorzelnie i produkcję piwa. Wśród rzemieślników dominowali krawcy i szewcy, byli także kowale.

Pod koniec XVIII w. pozycja Żydów w Mszczonowie wzmocniła się dzięki dopuszczeniu ich do praw miejskich. Miasto, w wyniku wojen i klęsk żywiołowych, znalazło się na skraju katastrofy finansowej, dlatego też chrześcijanie postanowili przyjąć do obywatelstwa miejskiego mieszkających w Mszczonowie Żydów w zamian za ich udział w obowiązkach, jakie spoczywały na mieszczanach. Porozumienie zawarto 14.12.1778 roku.

Jedynymi ograniczeniami, jakie nadal miały obowiązywać Żydów, było wyznaczenie miejsca zamieszkiwania oraz zakaz produkcji trunków i dzierżawy propinacji. O szczegółowych zapisach oraz motywach, jakimi kierowały się strony, informuje przytoczony poniżej fragment grudniowego porozumienia:

„[...] A naprzód sławetny Magistrat ze swoją Radą, Ławnikami i pospólstwem widząc znaczne Żydów do miasta Mszczonowa zgromadzenie i onych przystojne już wielkim kosztem w temże Mszczonowie zabudowanie oraz od lat kilkudziesięciu zamieszkanie i handlów różnych, za pozwoleniem dworu i opłatami jemu dotąd praktykowanemi znaczne prowadzenie, a nie mając w mieście temże obywatelów chrześcijan do handlu teraz prowadzenia sposobnych i do zabudowania tak wiele obszernych pustych placów w stanie będących, a ciężkości w opłacaniu publicznych podatków, dla zubożenia stanu katolików doznając, jednomyślnie z sobą naradziwszy się, aby tychże Żydów possessye w mieście Mszczonowie mających, za obywatelów miasta naszego Mszczonowa uznać i onych do praw i swobód, sobie przywilejami od Nayjaśnieszych Królów Polskich pozwolonych i do juryzdykcyi swojej miejskiej, w następujacych kondycyach umyślili i postanowili:

  1. Iż tymże Żydom wolno będzie zarówno z katolikami mieszczanami, wszystkiemi towarami tak zagranicznemi jako i krajowemi handlować tudzież i wszelkie comestibilia przedawać.

  2. Wolno będzie tymże Żydom domy w Rynku w dwóch połaciach tylko, to jest w jednej, jak dom wójtowski stoi, a ta połać, aby i w ulicach tak Warszawskiej, jako i Wiskickiej prosto wychodziła, w drugiej jak kamieniczka Szycowska stoi, po ulicę od kościoła farnego, do kościoła Świętego Wawrzeńca idącą, mieć i budować.

  3. Trzech domów (w połaci od kościoła farnego, do kościoła Świętego Wawrzeńca idącej) żydowskich w rynku będących, skupienie katolicy sobie oraz aby więcej Żydzi na tej połaci nie budowali się, ostrzegają.

  4. Aby ciż Żydzi nie do inszej juryzdykcyi, gdy sprawa między katolikiem a Żydem przyjdzie, niżeli tylko do miejscowej, to jest burmistrzowskiej miasta Mszczonowa, salva appellatione do Sądów Zadwornych Jego Królewskiej Mości, między zaś samemi, między sobą Żydami do Rabina i starszych, których co rok z między siebie obierać powinni, sprawa do rozsądzenia należeć będzie, a to z appellacyą ubi de iure venerit.

  5. Ostrzega sobie miasto to jest katolicy, aby Żydzi do żadnej propinacji wszelkich likworów nie należeli ani się w nie wdzerali, chyba by zaarendowawszy od mieszczan, opłacając z niej nie komu innemu tylko miastu na potrzeby publiczne.

  6. Podatki wszelkie, extraordynaryjne expensa, a osobliwie na utrzymanie w całości praw miasta Mszczonowa zarówno ciż Żydzi składać będą.

  7. Owies sepowy według possessyi swoich w mieście Mszczonowie mianych ciż Żydzi zarówno z katolikami, według regestru wydawać lub opłacać mają.

  8. Stróżów nocnych dla bezpieczeństwa od ognia, ciż Żydzi utrzymywać i opłacać będą.

  9. Utrzymując ochędóstwo w mieście, każdy Żyd w swój dom prosto, aby błota z bruków, tak przed domem przez siebie, jako przez miasta w rynku wybrukowanych każdy swoim kosztem skrzybali na kupy i one z rynku wywozili, miasto ostrzega.

  10. Kominy murowane aby w każdym domu w rynyku żydowskim były, starać się Żydzi o to będą, tudzież tych kominów przynajmniej raz na tydzieć wycieranie aby następowało przez człeka od Burmistrza na to wyznaczonego, a przez Żydów opłacanego według ugody.

  11. Także dla bezpieczeństwa od ognia studnia jest potrzebna w rynku, więc dla jej wyrobienia Żydzi przyłożyć się mają i tę utrzymywać równym expensem z miastem powinni na zawsze będą [...]“[1.3].

Dokument ten będzie miał znaczenie także w przyszłości: w latach 1822–1825 jego treść pozwoli mszczonowskim Żydom uniknąć utworzenia w mieście rewiru żydowskiego. Jedynie tradycja, nie przymus administracyjny, będzie decydowała o tym, które z mszczonowskich ulic czy rejonów miasta zamieszkiwali chętniej Żydzi, a które Polacy.

Miasto trzykrotnie w jego dziejach trawiły pożary. Pierwszy wybuchł w 1696 roku. Drugi, w 1800 r., zniszczył m.in. stary, drewniany bet ha-midrasz. Trzeci raz wielki ogień nawiedził miasto w 1862 r., niszcząc 100 domów żydowskich oraz nową, dopiero co wybudowaną synagogę[1.4].

W 1897 r. 2523 z 5124 mieszkańców miasta było pochodzenia żydowskiego[1.1.1].

W XIX w. Mszczonów stał się znany dzięki założeniu przez Jakuba Dawida Kalisza miejscowej dynastii cadyków. Mszczonowscy cadycy mieli swoich sympatyków w różnych częściach Mazowsza, na Kujawach i we Wschodniej Wielkopolsce.

Po śmierci rabina Jakuba Dawida w 1878 r. funkcję rabina pełnili: Menehem Kalisz (zm. w 1918 r.), Josef Kalisz (zm. w 1935 r.) i Jakow Dawid Kalisz, który był ostatnim rabinem Mszczonowa. Zmarł w 1942 r. w warszawskim getcie.

W mieście działały bractwa religijne, m.in.: Chewra Misznajot i Chewra Thilim. Przy ul. Rawskiej, w domu Dawida Stelmacha, mieścił się przytułek dla ubogich Żydów, w którym zatrzymać się mogli także podróżujący. Cmentarzem zarządzało bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza. Kiedy niedaleko Mszczonowa zaczął rozwijać się Żyrardów, mszczonowscy Żydzi pojawili się tam jako pierwsi starozakonni.

Po I wojnie światowej w Mszczonowie duży wpływ miała Aguda, ale liczyli się także syjoniści. Ruch syjonistyczny był zróżnicowany. W mieście działały filie Organizacji Syjonistycznej, Organizacji Syjonistów-Ortodoksów „Mizrachi" i Poalej-Syjon. Syjonizująca mszczonowska młodzież żydowska gromadziła się pod sztandarami Tory we-Awody (hebr. Tora i praca) i Droru (hebr. wolność). Do czołowych działaczy młodzieżowych należeli Melech Strassberg i Melech Gilbert. Były także w Mszczonowie komórki partii niesyjonistycznych: Agudat Israel i Ogólnożydowskiego Związku Robotniczego „Bund”. Jednak większość tutejszych Żydów prowadziła tradycyjny, religijny tryb życia.

Dzieci żydowskie w Mszczonowie kształciły się w nadzorowanych przez gminę chederach i talmud-torach, dziewczęta mogły też uczyć się w szkole Bejt Jaakow, którą założyli działacze Agudy. Dla wszystkich dzieci dotępna też była polska szkoła powszechna.

Żydowskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Tarbut” prowadziło w mieście wieczorowe kursy języka hebrajskiego. Istniała również biblioteka, a przy niej kółko literackie i dramatyczne oraz czytelnia. Zainteresowani sportem mogli rozwijać tężyznę fizyczną w kole Żydowskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Ha-Koah”.

W okresie międzywojennym większość mszczonowskich Żydów zajmowała się drobnym handlem i rzemiosłem. Przeważali wśród nich krawcy, czapnicy, szewcy, kamasznicy, blacharze, zegarmistrze i piekarze. Liczni Żydzi z Mszczonowa byli tragarzami i woźnicami. W mieście działały też 2 żydowskie garbarnie, z których jedna należała do Mordechaja Waldsteina.

We wrześniu 1939 r., zaraz po wkroczeniu do miasta, Niemcy zastrzelili 13 osób pochodzenia żydowskiego, a inną grupę spalili żywcem w synagodze w wigilię Jom Kipur.

W końcu 1940 r. wszyscy tutejsi Żydzi musieli się przenieść do wyznaczonego osiedla, które stanowiło otwarte getto. Część z nich pracowała w niemieckich zakładach produkcyjnych oraz do okolicznych gospodarstwach rolnych, innych wysłano do niemieckiego obozu pracy w Płaszowie. Zimą 1941 r. sprowadzono do Mszczonowa 100 robotników żydowskich z Warszawy, którzy pracowali przy naprawach szos, a zadbać o nich musiał Judenrat.

W czasie II wojny światowej liczba Żydów w mieście wahała się od 2000 do 2200 osób[1.5]. 06.02.1941 r. Niemcy wygnali większość do Warszawy, na miejscu pozostawiając jedynie kilkadziesiąt osób, nadal wykorzystywanych jako darmowi robotnicy w niemieckich zakładach pracy. Przetrwali oni w mieście do 02.07.1942 r., a potem dołączyli do przebywających w warszawskim getcie krajanów. Wszyscy zostali deportowani do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Treblince.

 

Bibliografia

  • Brustin-Berenstein T., Deportacje i zagłada skupisk żydowskich w dystrykcie warszawskim, „Biuletyn ŻIH” 1952, nr 1(3), s. 115.
  • Fijałkowski P., Początki i rozwój osadnictwa żydowskiego w województwach rawskim i łęczyckim, „Biuletyn ŻIH”, 1989, nr 4(152), s. 11, 14
  • Józefecki J., Mszczonów w pierwszej ćwierci XX w. widziany oczami jego żydowskich Mieszkańców, „Żyrardowski Rocznik Muzealny” 2006, nr 7, s. 63Mszczonow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Spector S., Wigoder G., t. 2: K–Sered, New York 2001, s. 852.
Print
הערות שוליים
  • [1.1] Mszczonow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Spector S., Wigoder G., t. 2: K–Sered, New York 2001, s. 852.
  • [1.2] Fijałkowski P., Początki i rozwój osadnictwa żydowskiego w województwach rawskim i łęczyckim, „Biuletyn ŻIH”, 1989, nr 4(152), s. 11, 14.
  • [1.3] Józefecki J., Dwa dokumenty z historii Żydów w Mszczonowie (1788–1790), „Rocznik Mazowiecki”, 1999, t. 11, s. 173–174.
  • [1.4] Józefecki J., Mszczonów w pierwszej ćwierci XX w. widziany oczami jego żydowskich Mieszkańców, „Żyrardowski Rocznik Muzealny” 2006, nr 7, ss. 64–65; Mszczonow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Spector S., Wigoder G., t. 2: K–Sered, New York 2001, s. 852.
  • [1.1.1] Mszczonow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Spector S., Wigoder G., t. 2: K–Sered, New York 2001, s. 852.
  • [1.5] Brustin-Berenstein T., Deportacje i zagłada skupisk żydowskich w dystrykcie warszawskim, „Biuletyn ŻIH” 1952, nr 1(3), s. 115.