Początek obecności żydowskiej w miasteczku można datować na XIX wiek. Przed wybuchem I wojny światowej w miasteczku mieszkało 80–100 rodzin żydowskich, łącznie ok. 400 osób. Społeczność w Antoleptach, podobnie jak w innych miastach na Litwie była silnie religijna i powiązana z tradycją. W mieście znajdował się drewniany bet midrasz i dwa sztible chasydzkie. Synagoga odnotowana została w 1900 roku[1.1].

Głównym źródłem utrzymania był klasztor prawosławny, w którym przebywało ok. 100 zakonnic. Wśród Żydów, którzy pełnili rolę dostawców dla monasteru byli: właściciele sklepów spożywczych (w miasteczku było ich 10), młynarze, budowlańcy oraz inni rzemieślnicy. Na przełomie XIX i XX w. w mieście mieszkało: 2–4 szewców, 2–3 młynarzy, 2–3 grawerów, garbarz i krawiec. W Antoleptach było też kilku handlarzy obwoźnych. Nie było natomiast żadnych zakładów przemysłowych. Większość Żydów żyła w ubóstwie. Miejscowi rabini nie otrzymywali wynagrodzenia i utrzymywali się ze sprzedaży drożdży, cytryn i innych artykułów spożywczych. Najbardziej znanym z nich był działający w drugiej połowie XIX w. uczony Jehuda-Judl z Antolept.

W pożarze, który spustoszył miasteczko na początku maja 1898 r., spłonęło wiele domów żydowskich, a ich mieszkańcy stracili cały dobytek. Na pomoc pobratymcom z Antolept pośpieszyli Żydzi z pobliskich Dusiat, którzy zorganizowali zbiórkę ubrań i pieniędzy dla pogorzelców. W okresie I wojny  światowej, podczas okupacji niemieckiej, sytuacja ekonomiczna jeszcze się pogorszyła. Zakonnice z monasteru uciekły na wschód, a armia niemiecka zamieniła budynki klasztorne na koszary. Mimo to Żydzi pozostali w mieście, za wyjątkiem dwóch rodzin, które wyjechały do Rosji. 

Po zakończeniu I wojny światowej, w okresie niepodległej Litwy (1918–1940), wielu Żydów wyemigrowało do Afryki Południowej, Stanów Zjednoczonych i Urugwaju[1.2]. Kilka osób wyjechało do Palestyny. Także w późniejszych latach młodzi migrowali z miasta ze względu na trudną sytuację ekonomiczną. Ci, którzy pozostali, zajmowali się wyłącznie drobnym handlem. W 1923 r. w miasteczku było 367 Żydów, którzy stanowili 63% mieszkańców[1.3].

W okresie międzywojennym społeczność zmniejszyła się pod względem ilościowym, zmieniła też swój charakter na bardziej nowoczesny. Choć wielu chłopców nadal uczęszczało do miejscowych chederów, to wiele rodzin wysyłało dzieci do szkół świeckich w innych miastach.

Rosła pozycja syjonistów. W 1929 r. w wyborach do XVI Kongresu Syjonistycznego wzięły udział tylko dwie osoby. W 1933 r., w wyborach do XVIII Kongresu, było już jednak 15 wyborców. 10 osób głosowało na partię Erec Israel ha-Owedet, 3 – na Mizrachi, 2 – na Ogólnych Syjonistów. Przed XIX Kongresem Syjonistycznym w 1935 r. liczba głosujących wzrosła już do 114; 59 osób zagłosowało na partię Erec Israel ha-Owedet, 55 – na Mizrachi. W mieście podjął działalność oddział syjonistycznej organizacji młodzieżowej Ha-Szomer ha-Cair, a w 1937 r. otwarto szkołę hebrajską.

Wedle danych z 1931 r. Żydzi posiadali sklep z tkaninami oraz sklep z akcesoriami grzewczymi. Kilku Żydów parało się rolnictwem, do jednego należał miejscowy młyn. Było 15 żydowskich rzemieślników: 5 rzeźników, 4 kowali, dwóch cieśli, dwóch krawców oraz szewc. W 1939 r. działało w mieście 5 linii telefonicznych, ale żadna nie należała do rodziny żydowskiej. Rabinami Antolept w międzywojniu byli Zalman-Tuwja Markowicz (syn szewca i bibliografa Mosze Markowicza), Icchak Nosel (Nasel) i Jehuda Lewin. Rabin Markowicz został zamordowany przez Niemców w IX Forcie w Kownie wraz ze swoim synem, także rabinem, Chaimem Szimszonem, autorem dzieła religijnego Dewar ha-Chaim, słynącym z fenomenalnej pamięci i rozległej wiedzy. Rabini Icchak Nosel i Jehuda Lewin także zginęli podczas Zagłady.

W 1940 r. Litwa została anektowana przez ZSRS, a Żydzi z Antolept zmuszeni byli żyć w nowym systemie sowieckim, zduszającym wszelkie formy swobód gospodarczych i społecznych. Ich liczebność wynosiła w tym okresie ok. 300 osób – spadek w stosunku do 1923 r. nastąpił przede wszystkim wskutek emigracji[1.1.3].

Niemcy zajęli Antolepty 26 czerwca 1941 roku. Żydzi szybko padli ofiarą prześladowań ze strony litewskich nacjonalistów, m.in. słynącego z okrucieństwa syna miejscowego dzwonnika Jonasa Mausilauskasa. Ograbiono ich z rzeczy wartościowych, zakazano pojawiać się w miejscach publicznych, a także utrzymywać jakiekolwiek kontakty z resztą ludności[1.1.3]. W końcu zostali zgromadzeni na placu przykościelnym. Icchak Berleski, przed wojną bogaty kupiec, został zmuszony do biegania do rzeki i z powrotem z wiadrami pełnymi wody, aż padł z wycieńczenia. Młodzi i silni Żydzi zostali oddani do dyspozycji okolicznym chłopom, aby pomagali im w najcięższych pracach na roli. Jeden z chłopów z wioski oddalonej o 2 km od miasta wziął ze sobą kilku Żydów; przetrzymywał ich w nieludzkich warunkach, głodząc i torturując. Żaden z nich nie powrócił.

26 sierpnia 1941 r. wszystkich Żydów z regionu jezioroskiego, w tym Antolept, zebrano i zapędzono do lasu Paziemiai[1.1.2], gdzie wszyscy zostali zamordowani. Być może chodzi o las koło wsi Pożejmy, sąsiadującej z Deguciami. Jednak wedle I.A. Krugłowa do zbrodni tej doszło w lesie zwanym Krakuni[1.1.3]. Zginęło łącznie 2569 mężczyzn, kobiet i dzieci. Nazwiska litewskich oprawców widnieją w aktach archiwum Yad Vashem. Wedle źródeł litewskich, kilku Żydów wypędzonych z miasta przez Niemców uzyskała pomoc od mieszkańców wioski Padorc[1.4]. Miejscowi nie pozwolili ofiarom spoczywać w spokoju. Grupy poszukiwaczy „skarbów” przekopywały groby jeszcze wiele lat po wojnie, szukając kosztowności.

W grupie ocalałych z Zagłady znalazło się 10 Żydów, którym udało się zbiec przed Niemcami do ZSRS, gdzie wstąpili do Armii Czerwonej. Kalman Szur otrzymał nawet tytuł Bohatera Związku Sowieckiego. Wyjechał na stałe do Izraela w 1979 roku.

Nota bibliograficzna:

  • Antaliepte, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 1, New York 2001, s. 47.
  • Antolepty, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 15, cz. 1, red. F. Sulimierski, W. Walewski, Warszawa 1900, s. 36.
  • Krugłow I.A., Antaliepte, [w:] Hołokost na tieritorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s. 24.
  • Jizkor-buch fun Rakiszok un umgegnt, red. M. Bakalczuk-Felin, Johannesburg 1952, ss. 346–349.
Print
הערות שוליים
  • [1.1] Antolepty, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 15, cz. 1, red. F. Sulimierski, W. Walewski, Warszawa 1900, s. 36.
  • [1.2] Antaliepte, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 1, New York 2001, s. 47.
  • [1.3] Krugłow I.A., Antaliepte, [w:] Hołokost na tieritorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s. 24.
  • [1.1.3] [a] [b] [c] Krugłow I.A., Antaliepte, [w:] Hołokost na tieritorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s. 24.
  • [1.1.2] Antaliepte, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 1, New York 2001, s. 47.
  • [1.4] Przedwojenna polska mapa Wojskowego Instytutu Geograficznego nie zawiera takiej miejscowości – przyp. red.