Początek obecności Żydów w Aleksandrowie Kujawskim przypadł na lata sześćdziesiąte XIX wieku. Początkowo tutejsza społeczność żydowska podlegała dozorowi bóżniczemu w Nieszawie. Z czasem aleksandrowscy Żydzi zaczęli demograficznie i ekonomicznie dominować nad nieszawskimi pobratymcami. Konsekwencją była zmiana nazwy dozoru bóżniczego na „Dozór Bóżniczy (następnie Gmina Wyznaniowa Żydowska) w Aleksandrowie Kujawskim – Nieszawie”.

Przez większość XIX stulecia gmina nie posiadała rabina. Jego obowiązki pełnił rzezak lub kantor. Funkcje te wykonywali kolejno do 1867 r.: Abram Łęczycki, Abraham Tytoń, Mosiek Jakub Zysman, Aron Hersz Lewi, Mojżesz Toroński[1.1]. W XX w. gminie przewodzili już rabini. Pierwszym był Abraham Zonabend z Nieszawy, zmarły w końcu lat dwudziestych XX w., wywodzący się z rodziny rabinackiej. Jego brat Jehuda Lejb Zonabend pełnił funkcję rabina w Dobrzyniu nad Drwęcą, szwagier Icchak Meir Bornsztein – rabina w Gostyninie, a kuzyn Iszohar Grojbard – rabina w Będzinie. Drugim rabinem aleksandrowskim stał się Jakub Hersz Gendzähler, urodzony 20 września 1903 r. w Sanoku, syn Izraela i Rozy. Mieszkał w Aleksandrowie Kujawskim, a wybrano go rabinem 29 grudnia 1932 roku. Około 1935 r. wybrano, najprawdopodobniej na podrabina lub pomocnika rabinackiego, pochodzącego z Warszawy Poznera. Zastąpił on na tym stanowisku zmarłego w latach trzydziestych rabina Erlechera ze Służewa. Działalność rabinów wspomagali w latach 1918–1939 rzezacy: Icek Brandenburg, Lejb Hilel Miller, Zelig Pinkert, a także nauczyciel Szulim Ber Pinkert, sekretarz Dawid Miller oraz dozorca bóżniczy Mojsze Lejzor Nudla.

Nieznane pozostają składy zarządów gminy w XX wieku. Jedyny wyjątek pośród ogólnej niewiedzy stanowią wybory przeprowadzone 30 sierpnia 1936 roku. W ostatecznym podziale mandatów lista nr 1 (sojusz bezpartyjnych ortodoksów i syjonistów rewizjonistów) uzyskała 3 mandaty (w zarządzie gminy zasiedli: Mojsze Rafał Przedecki, Jakub Gudak, Mojsze Jakubowski; zastępcy: Aron Finkelsztajn, Hersz Najman, Izaak Szylszreiber), nr 2 (ortodoksi) i nr 3 (syjoniści z partii Mizrachi) bez mandatów, nr 4 (Aguda i bezpartyjny ortodoksi) – 2 mandaty (Szmul Tchórz, Josef Aron Frajtag; zastępcy: Josef M. Kowalski, Aron Finkelsztajn), nr 6 – 2 mandaty (Aron Zalesiński, Hercko Rotman; zastępcy: Alter Tyk, Abram Wojdysławski), nr 7 – 1 mandat (Lewek Sztachelberg; zastępca: Hersz Ber Ciuk). Przewodniczącym zarządu wybrano, tak jak w poprzedniej kadencji, Maurycego (Mojsze) Przedeckiego. Listę Bundu przed wyborami unieważniono. Wpływy polityczne w zarządzie gminy w 1937 r. przedstawiały się następująco: syjoniści dysponowali 4 mandatami, bezpartyjni – 4, ortodoksi – 1. Około 90% członków gminy żydowskiej Aleksandrów Kujawski – Nieszawa mieszkało w Aleksandrowie. W 1921 r. gmina liczyła około 1,3 tys. osób, w 1923 r. około 1150, w 1937 r. – 1010 (w tym 540 kobiet), w 1939 r. – 1086.

Na przełomie XIX i XX w. powstała w Aleksandrowie synagoga. Obiekt wzniesiono na działce o powierzchni 612 metrów kwadratowych, ulokowanej przy ulicy Strażackiej. Był to murowany, otynkowany, piętrowy budynek nakryty dwuspadowym dachem z papy. W jej sąsiedztwie znajdował się murowany budynek kancelarii gminnej, pomieszczenia gospodarcze i drewniany budynek przytułku. We wschodniej części miasta (obecnie ulica Parkowa) na powierzchni 5120 metrów kwadratowych znajdował się cmentarz z niewielkim budynkiem dozorcy. Łącznie wartość majątku gminnego na dzień 28 lutego 1939 r. wyceniono na 15 810 zł[1.2].

Żydzi mieli znaczący udział w życiu gospodarczym Aleksandrowa Kujawskiego. W 1928 r. wykupili 33% patentów przemysłowo-handlowych, w tym 6% w przemyśle oraz 36% w handlu. Większość członków gminy żydowskiej w końcu lat trzydziestych XX w. czerpała dochody z handlu (53%) i rzemiosła (23%). Pozostałe 24% przypadały na inne profesje. W tych ostatnich wyróżniali się przemysłowcy: Josef Atłas, Abel Przedecki, Jakub Szwarc (firma upadła w 1932); właściciele majątków ziemskich: Teodora Bursztin, Mieczysław Czapliński, Helena Kwiatkowska i Stefania Theihaber, Estera Rubinstein-Kellerowa; lekarze: Ida Leńska, Markus Kraushar, Jerzy Ryszard Idson, Henryk Rau. Seniorem aleksandrowskiej medycyny był Michał Silberbart (1851–1917). Zdobył popularność m.in. dzięki „artystycznemu” zszywaniu ran odniesionych w bójkach przez przemytników. W Aleksandrowie pracował w późniejszych latach także jako lekarz jego syn Mieczysław. W branży kupieckiej wyróżniały się sklepy i składy: Mojsze Bursztyna, Teodora Bursztyna, Izraela Buźnica, Jakuba Fogla, Jakuba Dawida Jakubowskiego, Icka Fligelmana, Hindy Nejman, Małki Lewkowicz, Liby Szczecińskiej, Salomona Szwarcbarda. Rzemiosłem parali się m.in.: Chaim Izbicki (blacharz), Jakub Hersz Kac (rzeźnik), Jakub Fraitag (zegarmistrz), Chaim Podgórski (fryzjer), Hersz Szpigel (kamasznik).

W grudniu 1938 i styczniu 1939 r. odnotowano ożywioną akcję pikietowania żydowskich sklepów w powiecie nieszawskim przez Związek Młodych Narodowców i Związek Młodzieży Polskiej[1.3].

Żydów z Aleksandrowa Kujawskiego wysiedlono w znacznej części w końcu 1939 roku. Znaleźli się oni w Sokołowie Podlaskim, Siedlcach, Grójcu, Łyszkowicach, Warszawie, Bełchatowie i Andrzejowie koło Łodzi. Na przełomie 1940 i 1941 r. w Aleksandrowie Kujawskim przebywało około 500 Żydów. Pracowali oni przy budowie drogi do Ciechocinka. W trakcie trwania prac drogowych zniszczono cmentarz żydowski. W dniu 10 września 1939 r. żołnierze Wehrmachtu wspólnie z miejscowymi Niemcami spalili synagogę. 7 września dokonano publicznej egzekucji 60 Żydów. 14 września rozstrzelano kolejne 45 osób. Wiosną i latem 1941 r. miały miejsce kolejne przesiedlenia. W dniu 8 marca 1941 r. w łódzkim getcie znalazła się żona przewodniczącego Judenratu z Aleksandrowa Kujawskiego. Młodzież trafiła do obozów pracy. Część z wysiedlonych, która znalazła się w getcie łódzkim, trafiła w 1942 r. w okolice rodzinnej miejscowości, gdzie wydobywali torf.

Likwidacja skupiska żydowskiego w Aleksandrowie Kujawskim nastąpiła w maju 1942 roku. Od pierwszych dni czerwca 1942 r. przestały docierać jakiekolwiek wieści od Żydów z powiatu nieszawskiego (wówczas ciechocińskiego). Uchodźcy z Aleksandrowa Kujawskiego w maju 1942 r. informowali, że ostatnich 70 Żydów z powiatu nieszawskiego rzekomo skierowano na roboty na granicy niemiecko-rosyjskiej lub do Besarabii. Faktycznie trafili do obozu w Chełmnie nad Nerem[1.4].

Po drugiej wojnie światowej pojawili się w Aleksandrowie pojedynczy Żydzi, którzy założyli oddział Centralnego Komitetu Żydów Polskich. W drugiej połowie 1946 r. zrzeszał on 23, w połowie 1947 r. – 14, w grudniu 1947 r. – 19, w grudniu 1948 r. – 5 osób. Ta ostatnia liczba najprawdopodobniej utrzymała się w kolejnych latach. Według danych z 1960 r. w całym powiecie aleksandrowskim, a więc głównie w Ciechocinku, mieszało 44 Żydów[1.5].

Bibliografia

  • Dziki T., Żydzi w Nieszawie w pierwszej połowie XIX wieku, „Ziemia Kujawska”, 2004, t. 17.
  • Erwiński J., Krzemiński T., Treschner J., Dawny Aleksandrów, Aleksandrów Kujawski 2004.
  • Kawski T., Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 19181942, Toruń 2007.
  • Kawski T., Inwentarze gmin żydowskich z Pomorza i Wielkopolski wschodniej w okresie międzywojennym (1918/201939), „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2006, nr 1.

 

Print
הערות שוליים
  • [1.1] Dziki T., Żydzi w Nieszawie w pierwszej połowie XIX wieku, „Ziemia Kujawska”, 2004, t. 17, s. 59.
  • [1.2] Kawski T., Inwentarze gmin żydowskich z Pomorza i Wielkopolski wschodniej w okresie międzywojennym (1918/201939), „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2006, nr 1, s. 76; Kawski T., Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 19181942, Toruń 2007, ss. 17–25.
  • [1.3] Rejmanowski T., Szpital powiatowy w Aleksandrowie Kujawskim (19181975), „Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie”, 1998, t. 12, ss. 74–75; Kawski T., Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 19181942, Toruń 2007, ss. 18–26.
  • [1.4] Erwiński J., Krzemiński T., Treschner J., Dawny Aleksandrów, Aleksandrów Kujawski 2004; Kawski T., Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 19181942, Toruń 2007, ss. 27–28.
  • [1.5] Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Bydgoszczy, sygn. 51/XV/7, t. 1; Kawski T., Kujawsko-dobrzyńscy Żydzi w latach 19181950, Toruń 2006, tab. 3, s. 35; Kawski T., Kujawsko-dobrzyńscy Żydzi w latach 19181950, Toruń 2006, tab. 41, s. 267.