Najstarsze ślady osadnictwa w tej okolicy pochodzą sprzed XI wieku. Na przełomie XI i XII w. obok istniejącego już grodu powstała osada targowa. Na przełomie XII i XIII w. nad brzegiem Narwi, przy przeprawie, rozwinął się kolejny ośrodek handlowy, który dał początek miastu Pułtusk. W I poł. XIII w. gród należał do biskupstwa płockiego, pod którego jurysdykcją pozostawał aż do 1796 roku. Gród pułtuski był wielokrotnie niszczony przez najazdy litewskie i prusko-jaćwieskie.  

W 1339 r. Pułtusk otrzymał prawa miejskie. W okresie XV–XVII w. stanowił jeden z głównych ośrodków gospodarczych Mazowsza. Rozwojowi miasta sprzyjało korzystne położenie nad Narwią, którą spławiano do Gdańska zboże – w latach 1537–1576 w Pułtusku działało 54 kupców, zajmujących się handlem zbożem – i inne towary[1.1]. Miarą rozwoju handlu w Pułtusku było wytyczenie tutaj najdłuższego w Europie brukowanego rynku (380 m).

W połowie XV w. w mieście wybudowano kolegiatę, w XVI w. powstały tu: kościoły, szpital, łaźnia miejska, apteki i przytułki dla ubogich. Miasto dobrze się miało pod względem gospodarczym, co sprzyjało rozwojowi szkolnictwa i życia kulturalnego. Biskup Andrzej Noskowski w 1565 r. sprowadził do Pułtuska jezuitów. Rok później powołali oni do życia kolegium, w którym wychowawcami byli m.in. Piotr Skarga i ks. Jakub Wujek. Od połowy XVI w. przy jezuickiej szkole działał pierwszy w Rzeczypospolitej teatr publiczny.

Wiek XVII w Polsce to czas wojen, które przyczyniły się do powolnego upadku Rzeczpospolitej. W połowie XVII w. Pułtusk zniszczyli Szwedzi, a w 1703 r., w czasie wojny północnej, w pobliżu miasta doszło do bitwy wojsk saskich ze szwedzkimi. Żołnierze zwycięskiej armii Karola XII splądrowali oraz spalili Pułtusk. Do końca wieku trwała odbudowa miasta.

Po III rozbiorze Polski w 1795 r. Pułtusk znalazł się w zaborze pruskim, od 1807 r. w Księstwie Warszawskim, a od 1815 r. – w Królestwie Polskim. W 1806 r. przybył do miasta cesarz Napoleon Bonaparte. Na przedpolach Pułtuska rozegrała się wówczas bitwa między wojskami napoleońskimi a armią carską, zakończona wycofaniem się wojsk rosyjskich za Narew. Dla upamiętnienia tych zmagań Francuzi umieścili nazwę „Pułtusk” na Łuku Triumfalnym. 30 stycznia 1868 r. pod miastem spadł wielki meteoryt, nazwany potem „pułtuskim”. W wielkim pożarze w 1875 r. spłonęła niemal cała zabudowa. W XIX w. miasto nadal utrzymywało się przede wszystkich z handlu zbożem. Działały tu także dwa browary, młyn parowy, tartak i destylatornie[1.2]. W 1867 r. powstał powiat pułtuski w obrębie guberni łomżyńskiej. 

Podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. w Pułtusku doszło do ciężkich walk. W latach II Rzeczypospolitej Pułtusk był miastem garnizonowym. Stacjonował w nim 13. Pułk Piechoty Wojska Polskiego. Miasto nadal było stolicą powiatu, należącego do województwa warszawskiego.

We wrześniu 1939 r. Pułtusk zajęły wojska niemieckie. Dnia 17 września 1939 r., po inwazji ZSRS na Polskę, rzeka Narew stała się granicą pomiędzy III Rzeszą a ZSRS. Pułtusk znalazł się na ziemiach włączonych do Niemiec – nadano mu nazwę „Ostenburg”. W styczniu 1945 r. Pułtusk zajęły wojska sowieckie. Podczas walk zniszczeniu uległo 85% zabudowy miejskiej. W latach 1946–1951 w okolicach Pułtuska w ramach podziemia niepodległościowego działał oddział Jana Kmiołka „Wira”. 30 listopada 1946 r. w trakcie spektakularnej akcji rozbił on więzienie Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, uwalniając przetrzymywanych.

Pomimo tak dużych zniszczeń zabudowy, po 1945 r. miasto zostało odbudowane, zachowując do dzisiaj rangę jednego z najważniejszych ośrodków turystycznych północnego Mazowsza, wyróżniającego się zarówno historyczną architekturą (m.in. zamek), jak też pięknym położeniem nad Narwią i jej odnogami. W latach 1950–1992 miasto posiadało funkcjonujące wąskotorowe połączenie kolejowe z Nasielskiem (ostateczna rozbiórka linii nastąpiła w 2011 r.). Od 1999 r. Pułtusk jest stolicą powiatu w województwie mazowieckim.

Nota bibliograficzna:

  • Gawarecki W. H., Pułtusk, Pułtusk [1931].
  • Kazimierski J., Dzieje miasta Pułtuska, Pułtusk [1992].
  • Kisiel D., Kalendarium Pułtuska, Płock 2000.
  • Pułtusk: studia i materiały do dziejów miasta i regionu, Warszawa 1975.
  • Pułtusk: studia i materiały z dziejów miasta i regionu, Pułtusk 2003.
  • Szczepański J., Materiały źródłowe do dziejów Pułtuska, b. m. w. 2004.
  • Szczepański J., Zarys dziejów miasta Pułtuska (do 1945 r.), Pułtusk 1987.
Print
Fußnoten
  • [1.1] Pułtusk, [w:] Miasta polskie w tysiącleciu, red. S. Andrzejewski i in., t. 2, Wrocław 1967, s. 504.
  • [1.2] Pułtusk, [w:] Miasta polskie w tysiącleciu, red. S. Andrzejewski i in., t. 2, Wrocław 1967, s. 505.