Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Zbrodnie sowieckie w Polsce 1939–45

zbrodnie sowieckie w Polsce 1939–45  zbrodnie dokonane w okresie II wojny światowej przez instytucje i organy państwowe ZSRR na obywatelach państwa polskiego. Podczas agresji sowieckiej we wrześniu 1939 niektóre oddziały Armii Czerwonej dokonywały egzekucji na żołnierzach WP (szczególnie oficerach), funkcjonariuszach Policji Państwowej — na polu walki. W wyniku działań wojennych i późniejszych aresztowań uwięziono ponad 230 tys. żołnierzy WP, policjantów, funkcjonariuszy żandarmerii, urzędników państwowych (ponad 8 tys. oficerów). Po ucieczce ok. 10 tys. jeńców, przekazaniu Niemcom ponad 40 tys. (mieszkańców zach. części Polski) i zwolnieniu ok. 42 tys. (część została ponownie uwięziona podczas obowiązkowej rejestracji), w listopadzie 1939 r. w niewoli przebywało ok. 170 tys. żołnierzy, umieszczonych w 139 obozach, w tym 90 na okupowanym obszarze RP (m.in.: Frydrychówka, Husiatyn, Monasterzyska, Nitów, Nowogród Wołyński), i wykorzystywanych do niewolniczej pracy przy budowie dróg, obiektów wojskowych, III–IV 1940 oficerów WP i innych więźniów obozów w Kozielsku, Ostaszkowie, Starobielsku, na podstawie decyzji J. Stalina i Biura Politycznego KC WKP(b), zamordowano w Katyniu, Charkowie i Twerze (Miednoje). W 1940–41 jeńców stopniowo przewożono w głąb ZSRR do łagrów (obozy sowieckie), ostateczną ewakuację przeprowadzono po rozpoczęciu VI 1941 wojny niemiecko-sowieckiej. Po zawarciu układu między rządami RP i ZSRR (VII 1941) na podstawie tzw. amnestii zwolniono ok. 20 tys. jeńców. Los pozostałych ok. 100 tys. jeńców jest nieznany.

Na terytorium Polski zajętym we wrześniu 1939 r. przez ZSRR w wyniku agresji i po podziale państwa polskiego dokonanym przez III Rzeszę i ZSRR (układ o przyjaźni i granicy zawarty 28 IX 1939 korygujący ustalenia paktu Ribbentrop–Mołotow z 23 VIII 1939) wprowadzono polityczno-policyjny system sprawowania władzy (okupacja sowiecka ziem polskich 1939–41). Władze ZSRR tereny okupowane Polski (ponad 201 tys. km2, czyli ok. 51,6% obszaru RP i ponad 13 mln ludności), po zorganizowanych 22 X 1939 tzw. wyborach do zgromadzeń ludowych Zach. Białorusi i Zach. Ukrainy, 1–2 XI formalnie wcieliły do ZSRR (do Ukrainy — 90 tys. km2 i ok. 7,5 mln osób, do Białorusi — 105 tys. km2 i prawie 5 mln osób), ponadto Litwa otrzymała prawie 7 tys. km2 i ok. 0,5 mln osób (Wilno i okolice). 29 XI obywatelom polskim przymusowo nadano obywatelstwo sowieckie, a II–V 1940 odbył się spis ludności i wydanie dowodów osobistych (tzw. paszportyzacja). Terror NKWD obejmował wszystkie warstwy społeczeństwa i narodowości, na obozy (łagry) skazywano: działaczy politycznych, oficerów WP, funkcjonariuszy Policji Państwowej, urzędników państwowych, intelektualistów, uciekinierów wojennych, osoby oskarżone o uchylanie się od płacenia podatków lub oddawania kontyngentów (ok. 300 tys. osób). Rodziny aresztowanych i inne osoby były deportowane w głąb ZSRR (podczas 4 wielkich akcji — II, IV, VI 1940 i VI 1941 wywieziono ponad 330 tys. osób).

Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej w czerwcu 1941 r. tysiące więźniów zamordowano w masowych egzekucjach w więzieniach (m.in. we Lwowie, Berezweczu) i podczas ewakuacji (tzw. marsze śmierci). W 1944–45, po ponownym wkroczeniu Armii Czerwonej do Polski, kontrwywiad wojskowej Armii Czerwonej (Smiersz), NKWD (wojska ochrony tyłów) zwalczały organy i instytucje Polskiego Państwa Podziemnego, rozbrajały oddziały AK uczestniczące podczas akcji „Burza” w wyzwalaniu wielu miejscowości, m.in. Wilna (operacja „Ostra Brama”), maszerujące na pomoc powstaniu warszawskiemu 1944, aresztowały ich dowódców i lokalnych przedstawicieli rządu RP na uchodźstwie. 27–28 III 1945 NKWD aresztowało przywódców Polskiego Państwa Podziemnego podstępnie zaproszonych na rozmowy polityczne i w czerwcu 1945 skazanych w pokazowym procesie politycznym w Moskwie (proces szesnastu). W 1944–1945 na obszarze Polski (w przedwojennych granicach) zostało uwięzionych 200 tys. obywateli polskich, w tym ponad 50 tys. żołnierzy AK (władze sowieckie nie uznawały ich praw kombatanckich), wywiezionych do obozów w ZSRR, m.in. w Diagilewie i Ostaszkowie, dopiero w 1947 r. część powróciła do kraju, z pozostałych, zwalnianych z łagrów od 1953, niewielu uzyskało zgodę władz ZSRR na przyjazd do Polski. Oficerowie sowieccy organizowali i kontrolowali organy kontrwywiadu WP (Główny Zarząd Informacji Wojska Polskiego) oraz resortu bezpieczeństwa publicznego (Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego), m.in. XI 1944–IV 1945 Specjalny Obóz Tyłów Głównego Zarządu Informacji WP w Skrobowie.

Zbrodnie sowieckie nie zostały osądzone, władze ZSRR odrzucały wszystkie oskarżenia, podejmowały próby obciążenia odpowiedzialnością za niektóre zbrodnie władze III Rzeszy (m.in. o dokonanie mordu w Katyniu); dopiero IV 1990 rząd ZSRR oficjalnie potwierdził odpowiedzialność NKWD za śmierć ponad 20 tys. oficerów WP i Policji Państwowej oraz urzędników państwowych RP zamordowanych w Katyniu, Charkowie i Twerze. W XII 1990 prezydent Rosji ujawnił dokumenty, m.in. decyzję Biura Politycznego KC WKP(b), ostatecznie potwierdzające odpowiedzialność najwyższych władz ZSRR za tę zbrodnię i jej ukrywanie.

Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów, Londyn 1948;

Położenie ludności polskiej na terytorium ZSRR i wschodnich ziemiach II Rzeczypospolitej w czasie II wojny światowej, Toruń 1990;

S. Ciesielski, A. Srebrakowski Masowe deportacje radzieckie w okresie II wojny światowej, Wrocław 1994;

K. Popiński, A. Kokurin, A. Gurjanow Drogi śmierci, Warszawa 1995;

N. Lebiediewa Katyń — zbrodnia przeciwko ludzkości, Warszawa 1997;

A. Głowacki Sowieci wobec Polaków na Ziemiach Wschodnich II Rzeczypospolitej 1939–1941, Łódź 1998.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.