Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Semickie języki

semickie języki  grupa językowa należąca do rodziny afroazjatyckiej. Praojczyzną j.s. była przypuszczalnie Afryka, skąd ludność posługująca się językiem protosemickim, czyli Semici, zaczęła migrować na Bliski Wschód w IV tysiącleciu p.n.e.; najwcześniej i najdalej na wschód dotarli Akadowie ok. 3000 p.n.e., najpóźniej zaś do wschodniej Afryki przenieśli się semiccy Etiopczycy (1500–500 p.n.e.); do j.s. zalicza się ok. 70 języków: martwe języki staroż. kultur Bliskiego Wschodu oraz żywe języki używane obecnie w Azji Zachodniej, Afryce Północnej i Afryce Wschodniej; nazwą „semickie języki” posłużył się po raz pierwszy A.L. Schlözer w encyklopedycznym dziele J.G. Eichhorna Repertorium fuer biblische und morgenlandlische Literatur (1781); nazwa nawiązuje do imienia jednego z potomków Noego, Sema, wymienionego w Księdze Rodzaju (10, 21–31).

Współcześnie stosuje się kilka klasyfikacji języków semickich. Pierwsza uwzględnia kryterium geogr., wg którego j.s. dzielą się na następujące grupy: wschodnią, północno-zachodnią i południowo-zachodnią; do grupy wschodniej należy tylko jeden, martwy język akadyjski; do grupy północno-zachodniej należą języki zw. językami kananejskimi (od bibl. krainy Kanaan, późniejszej Palestyny), język hebrajski, język fenicki, ammonicki, moabicki, edomicki; do grupy północno-zachodniej zalicza się również język aramejski, ugarycki oraz — przypuszczalnie — eblaicki; w tej grupie żywymi językami są: hebrajski, odrodzony w XX w., oraz dialekty wschodnio- i zachodnioaramejskie; w obrębie grupy południowo-zachodniej wyróżnia się 3 podgrupy: a) język południowoarabski epigraficzny, etiopski klas., czyli gyyz (ge’ez), oraz współczesne j.s. Etiopii, jak język amharski, tigre, język tigrinia, guragie; do południowoarabskiego epigraficznego należą dialekty używane w starożytności w południowej Arabii: minejski, sabejski, katabański, hadramaucki; b) współcz. języki południowoarabskie, jak szchauri, sokotri, mehri; c) język arabski i jego dialekty.

Druga klasyfikacja j.s. uwzględnia podobieństwo pomiędzy językami kananejskimi i aramejskim a językiem arabskim; podobieństwo to dotyczy odmiany czasownika, która wydaje się stanowić innowację w stosunku do koniugacji w językach akadyjskim, etiopskich oraz współcz. południowoarabskich; na tej podstawie języki zachodniosemickie podzielono na grupy południową i centralną. W południowej znalazły się języki etiopskie oraz współcz. południowoarabskie, nową jednostką są języki centralne, do których zalicza się: kananejski i arabski, południowoarabski epigraficzny oraz aramejski.

Trzecia klasyfikacja uwzględnia kryterium geogr. i historyczne. Przypomina ona pierwszą i drugą jednocześnie; wyróżnia się tutaj osobną grupę północnosemicką, reprezentowaną przez paleosyryjski, czyli eblaicki i język tabliczek z Mari, amorycki i język ugarycki. W tym podziale język arabski zalicza się do zachodniosemickich, obok języków kananejskich i aramejskiego, do południowych należą zaś języki południowoarabski epigraficzny i etiopski.

Uważa się, że j.s. pochodzą od wspólnego pnia, określanego jako protosemicki. a) Na system fonologiczny protosemickiego składało się 28 spółgłosek, z charakterystycznymi emfatycznymi, międzyzębowymi oraz gardłowymi i krtaniowymi, 2 półsamogłoski y i w oraz 6 samogłosek (2 długie i 2 któtkie a, i, u). b) Nośnikiem znaczenia leksykalnego był spółgłoskowy (najczęściej trójspółgłoskowy) rdzeń. W odmianie imion (rzeczownik, przymiotnik) występowały 3 przypadki: mianownik z końcówką -u, dopełniacz -i oraz biernik -a. Tematy czasownikowe były tworzone za pomocą infiksów samogłoskowych i spógłoskowych prefiksów — tematy kauzatywne powstawały poprzez dodanie przedrostka sz, tematy o znaczeniu strony biernej i zwrotnej poprzez dodanie prefiksu t lub n. Czasownik w czasie przeszłym miał postać yaqtul, w nieprzeszłym (czasy teraźniejszy, przyszły) yaqattil. W tych czasach czasownik odmieniał się za pomocą kombinacji prefiksów i sufiksów. Czasowniki oznaczające stany miały formę qatil lub qatala i odmieniały się za pomocą sufiksów. c) Charakterystyczne dla składni było występowanie zdań imiennych (bez orzeczenia czasownikowego). Najwcześniejsze pisane świadectwa j.s. pochodzą z poł. III tysiąclecia p.n.e., są to teksty określane jako paleosyryjskie, czyli teksty z Ebli i z Mari, oraz staroakadyjskie. W najstarszych tekstach semickich, czyli tych należących do grupy wschodniej, używano systemu pisma klinowego o rodowodzie sumeryjskim. Do zapisu języków z grupy zachodniej (centralnej) i południowej wykorzystywano pisma alfabetyczne spółgłoskowe. Współcześnie niektóre spośród j.s. są językami lit., literatura powstaje m.in. po arabsku i hebrajsku oraz amharsku.

Maciej Tomal

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.