Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Przewrót majowy

przewrót majowy – wojsk. zamach stanu, dokonany 12–14 V 1926 przez J. Piłsudskiego. Po zaprzestaniu pełnienia funkcji Naczelnika Państwa Piłsudski nie zrezygnował z wpływu na bieg spraw publ.; po powołaniu 28 V 1923 rządu Chjeno-Piasta z W. Witosem na czele, Piłsudski ostentacyjnie przeniósł się do Sulejówka, a 30 V podał się do dymisji z zajmowanego stanowiska szefa Sztabu Generalnego; okres 1923–24 wykorzystał do aktywizacji środowiska kombatanckiego w celu stworzenia własnej siły polit. potrzebnej mu do pozaparlamentarnego zdobycia władzy; rozwinął ożywioną działalność publicyst. i pisarską, by rozbudować własną legendę i skompromitować przeciwników polit.; w licznych wystąpieniach ostro krytykował Narodową Demokrację, nieudolności systemu parlamentarno-demokr. (m.in. „sejmokrację”, „partyjniactwo”, korupcję); domagał się ograniczenia uprawnień sejmu na rzecz władzy wykonawczej; żądał pozbawienia sejmu wpływu na armię. Występował pod hasłem sanacji — polit. i moralnego uzdrowienia kraju; w tej akcji zyskał poparcie stronnictw lewicy, przekonanych że po dojściu do władzy przeprowadzi on reformy społ.; poważne oparcie stanowili związani z nim oficerowie wywodzący się gł. z Legionów Polskich i POW; Piłsudski utrzymywał też kontakty z niektórymi kołami konserwatywnymi.

U podłoża p.m. leżała pogarszająca się sytuacjia polit. i gosp. państwa (traktaty lokarneńskie 1925, zachwianie waluty, niestałość rządów). Po dymisji A. Skrzyńskiego, 10 V 1926 utworzono gabinet z W. Witosem jako premierem, będący nawrotem do niepopularnych rządów Chjeno-Piasta; przeciw rządowi ostro wystąpiły stronnictwa lewicy parlamentarnej; powsz. niezadowolenie polit. wykorzystał Piłsudski. Na czele wiernych mu oddziałów wojsk., zgrupowanych w Rembertowie (pod pretekstem ćwiczeń wojsk., na rozkaz byłego min. spraw wojsk. gen. L. Żeligowskiego), udał się 12 V 1926 do Warszawy, licząc, że demonstracja ta spowoduje przekazanie mu władzy. Mimo prób mediacji (12 V rozmowa Piłsudskiego z prez. S. Wojciechowskim na moście Poniatowskiego, a w nocy z 12 na 13 V z marszałkiem sejmu M. Ratajem) rząd zdecydował się bronić legalnej władzy, wprowadził stan wyjątkowy w Warszawie, woj. warsz. i części lubelskiego oraz wezwał posiłki wojsk. z okręgu lwowskiego i Wielkopolski. Do akcji Piłsudskiego włączyli się jego zwolennicy ze Strzelca; poparły go też stronnictwa lewicy parlamentarnej: PPS, Stronnictwo Chłopskie, PSL „Wyzwolenie”, niektóre partie mniejszości nar., KPP; 13 V został zorganizowany przez PPS strajk kolejarzy, który miał opóźnić nadejście wojsk wiernych rządowi. Po 3-dniowych walkach ulicznych oddziały Piłsudskiego opanowały całą Warszawę. Prezydent Wojciechowski wraz z rządem 14 V przenieśli się do Wilanowa, gdzie w późnych godzinach wieczornych, podali się do dymisji. W nocy z 14 na 15 V obowiązki głowy państwa przejął Rataj; w porozumieniu z Piłsudskim nakazał bezzwłocznie zawieszenie broni, a 15 V powołał rząd K. Bartla z Piłsudskim jako min. spraw wojsk.; 31 V 1926 Piłsudski został wybrany na Prez. RP, ale zrzekł się tej godności, a na kandydata wysunął I. Mościckiego, którego wybór 1 VI na prezydenta zalegalizował p.m. i zapoczątkował okres zw. rządami sanacji; faktyczna władza znalazła się w rękach Piłsudskiego, który nie rozwiązał parlamentu, ale pozbawił go roli nadrzędnej, dążąc do zdecydowanego wzmocnienia władzy wykonawczej; przeprowadził „rewolucję bez rewolucyjnych konsekwencji”. W p.m. po stronie rządowej uczestniczyło ok. 8 tys. żołnierzy, po stronie Piłsudskiego — ok. 13 tys.; śmierć poniosło 379 osób (w tym 164 cywilów), a 920 zostało rannych; straty materialne oszacowano na ok. 200 tys. złotych. Zob. też Piłsudski Józef.

A. Garlicki, Przewrót majowy, Warszawa 1987.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.