Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Przeludnienie agrarne

przeludnienie agrarne (demogr.)  nadmiar ludności żyjącej na danym terenie na wsi i pracującej w rolnictwie. Rozróżnia się p.a. bezwzględne i względne; p.a. bezwzględne określa się liczbą osób utrzymujących się z rolnictwa, których przejście do pracy w innych działach gospodarki nie wpłynęłoby na ilościowe i jakościowe obniżenie produkcji roln.; p.a. względne to liczba ludności roln., która mogłaby odejść z rolnictwa bez zmniejszenia rozmiarów produkcji, lecz przy jego lepszym wyposażeniu techn. i zmianach struktury agrarnej.

P.a. pojawiło się w czasach nowoż. wraz ze wzrostem liczby ludności na wsi, powstaniem warstwy chłopów bezrolnych, zwiększeniem się liczby gospodarstw karłowatych i małorolnych, a także ze wzrostem wydajności pracy, później również — powierzchni gruntów uprawnych. Początkowo p.a. było hamowane okresowymi klęskami głodu i epidemiami, w 2. poł. XVIII–1. poł. XIX w. — rozwojem sezonowej emigracji zarobkowej oraz odpływem ludności wiejskiej do miast. Na znaczną skalę p.a. wystąpiło w okresie narastania stosunków kapitalist. oraz rewolucji agrarnej, zwł. w regionach o dużym zagęszczeniu ludności i niewielkim rozwoju gospodarczym. Najszybciej problem p.a. został rozwiązany na W. Brytyjskich, gdzie w wyniku rozwoju przemysłu i wielkiej emigracji zamor. w XIX w. zawodowo czynni w rolnictwie 1881 stanowili tylko 13% ogółu zatrudnionych. Wolniej i później podobny proces dokonał się w innych krajach zach. Europy: 1930 zawodowo czynni w rolnictwie np. w Belgii stanowili 17% ogółu zatrudnionych, w Holandii 21%, Niemczech 25%, Danii 27%, jeszcze później we Francji, gdzie 1913 było ich 40%, 1954 — 27%. W XX w. w wyniku eksplozji demograficznej p.a. stało się olbrzymim problemem w większości krajów Azji, Afryki i Ameryki Łac., powodując masowy napływ ludności do miast.

W Polsce p.a. zaczęło się pojawiać w XVI w. i stopniowo przybierało coraz większe rozmiary. W 2. poł. XIX w. objęło zwł. słabo uprzemysłowione obszary zaborów austr. i pruskiego. Doprowadziło to do znacznej stałej emigracji zarobkowej z ziem pol., która w dużej mierze rozładowała sytuację w zaborze prus. (1871–1910 objęła ona ok. 60% przyrostu naturalnego); w Galicji p.a. nadal istniało (chociaż 1881–1910 emigracja objęła 28% przyrostu naturalnego). W okresie międzywojennym p.a. nadal powiększało się w rezultacie wysokiego przyrostu naturalnego na wsi i niewielkich możliwości znalezienia pracy poza rolnictwem, zwł. w okresie kryzysu 1930–35. Ocenia się, że 1935 bezwzględne p.a. wynosiło 22% ludności roln. (ok. 2,5 mln osób). Po II wojnie świat., 1945–48 wielkość p.a. stopniowo zmniejszała się gł. wskutek migracji związanych z zasiedlaniem Ziem Zach. i Pn. Polski, później w związku z przyspieszoną industrializacją kraju, która powodowała odpływ ze wsi zwł. młodzieży oraz gwałtowny wzrost liczby chłopów-robotników; podczas gdy 1931 w rolnictwie pracowało 64,9% ogółu zatrudnionych, to 1950 — 53,6%, 1960 — 43,3%, 1980 — 29,7%, 1998 — 25,1%.

J. Poniatowski Rozmiary przeludnienia rolnictwa w świetle krytyki, Warszawa 1937;

Bezrobocie wśród chłopów, Warszawa 1939;

M. Mieszczankowski Struktura agrarna Polski międzywojennej, Warszawa 1960.

J. Saville Rural Depopulation in England and Wales 1851–1951, London 1957;

F. Dovring Land and Labor in Europe in the Twentieth Century, 1900–1950, ed. 3, The Hague 1965.

Juliusz Łukasiewicz

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.