Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Prusy Zachodnie

Westpreussen, prow. państwa prus. 1772–1919. Utworzone z ziem zagarniętych w I rozbiorze Polski (1772) najpierw z Prus Królewskich bez Gdańska i Torunia oraz z pow. kwidzyńskiego, wydzielonego z Prus Wschodnich, następnie (1775) przyłączono okręg nadnotecki, tj. części Wielkopolski i Kujaw z Bydgoszczą (siedziba władz okręgu); stolicą prowincji był Kwidzyn. Po II rozbiorze (1793) w skład P.Z. weszły Gdańsk i Toruń. W 1794 część P.Z. została objęta powstaniem kościuszkowskim. Prusacy skonfiskowali dużą część dóbr kośc. i majątki szlachty pol., która nie złożyła przysięgi hołdowniczej, zastąpili samorządy miast mianowanymi magistratami; wzrosła liczba ludności niem. (napływ oficerów, urzędników, nauczycieli, osadników wiejskich).

W 1807 pd. część prowincji weszła w skład Księstwa Warsz. (przedrozbiorowe woj. chełmińskie bez Grudziądza oraz większa część okręgu nadnoteckiego z Bydgoszczą), Gdańsk zaś został wolnym miastem. W 1815 ziemie te wróciły do państwa prus. — do P.Z. tereny należące dawniej do Prus Król. (resztę włączono do Wielkiego Księstwa Poznańskiego). W XIX w. prowincja P.Z. ze stolicą w Gdańsku dzieliła się na 2 rejencje: gdań. i kwidzyńską; 1829–78 P.Z. były połączone z Prusami Wschodnimi w jedną prow. Prusy. P.Z. miały charakter roln. i leśny, na większą skalę nie rozwinął się przemysł (w Gdańsku powstały stocznie okrętowe, w Elblągu, Grudziądzu, w niektórych innych miastach zakłady przemysłu rolnego). Nacisk germanizacyjny przede wszystkim szkół i wojska, a także wyższego kleru katol. stopniowo przynosił rezultaty, lecz po 1830 ludność pol. zaczęła bronić się przed zniemczeniem — zakładano pol. czasopisma, czytelnie, stowarzyszenia, kółka roln., kasy pożyczkowe i banki (organiczna praca); wg spisu ludności z 1910 — 35,5% mieszkańców P.Z. deklarowało używanie języka pol. lub kaszubskiego.

Po I wojnie świat. na mocy traktatu wersalskiego 1919 większa część P.Z. wróciła do odrodzonej Polski, Gdańsk z okręgiem został wydzielony jako wolne miasto, resztę pozostawiono w granicach Niemiec: rejon Elbląga, Malborka i Kwidzyna przyłączono do Prus Wsch., a okręg Człuchowa, Złotowa i Wałcza wszedł w skład nowo utworzonej prow. Marchia Graniczna Poznań–Prusy Zachodnie. Od 1945 cały obszar byłych P.Z. należy do Polski.

Dzieje Pomorza Nadwiślańskiego od VII wieku do 1945 roku, Gdańsk 1978;

Historia Pomorza, t. 2, cz. 2, t. 3, cz. 1–3, red. G. Labuda, Poznań 1984–2001, t. 4, red. S. Salmonowicz, Toruń 2000–02.

Henryk Rutkowski

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.