Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Prusy Książęce

właśc. Księstwo Pruskie, państwo istniejące 1525–1701; do 1657 lenno Polski, od 1618 połączone unią personalną z Brandenburgią. P.K. powstały z przekształcenia państwa krzyżackiego (lenna Polski) w księstwo świeckie; 1525 wielki mistrz Albrecht Hohenzollern, z linii Ansbach, przyjął luteranizm i na mocy traktatu krak., zawartego z królem pol. Zygmuntem I Starym, został księciem dotychczasowych Prus Zakonnych; prawo dziedziczenia otrzymała linia Albrechta i jego braci, po jej wygaśnięciu księstwo miał przejąć król Polski. Terytorium (pow. ok. 32 tys. km2) dzieliło się na 3 okręgi: Sambię, Natangię i Prusy Górne, stolicą księstwa był Królewiec. Reprezentacją stanów prus. był trzyizbowy sejm krajowy (Landtag), w którym dominowała izba wyższa, złożona z nadradców (zw. też regentami) i 6 dziedzicznych hrabiów; drugą izbę tworzyli posłowie szlacheccy, trzecią przedstawiciele miast; tocząc walki polit. z księciem, izby niższe sejmu odwoływały się do króla, który jednak rzadko ingerował w sprawy Księstwa (większe znaczenie miała jedynie interwencja 1566). Kierując się doraźnymi korzyściami Polski, królowie czynili ustępstwa na rzecz elektorów brandenburskich. W 1563 Zygmunt II August zgodził się, by prawo dziedziczenia P.K. objęło także linię brandenb. Hohenzollernów. Po śmierci Albrechta 1568 księciem został jego syn, Albrecht Fryderyk (jak wkrótce okazało się — chory umysłowo); 1577 kuratelę nad nim, czyli faktyczną władzę w państwie, za zgodą króla Stefana Batorego, otrzymał brat stryjeczny księcia, Jerzy Fryderyk. Gdy ten zmarł (1603), kuratela została przekazana 1605 linii brandenb., elektorowi Joachimowi Fryderykowi, a 1609 elektorowi Janowi Zygmuntowi; 1611 król Zygmunt III Waza uznał elektorów brandenb. za sukcesorów księcia pruskiego. Albrecht Fryderyk zmarł 1618 bez męskiego potomka, nastąpiło wtedy połączenie P.K. unią personalną z Brandenburgią. Kolejnymi książętami prus. byli elektorowie: Jan Zygmunt (do 1619), Jerzy Wilhelm (do 1640), Fryderyk Wilhelm, zw. Wielkim Elektorem (do 1688), Fryderyk III.

W wyniku sekularyzacji państwa krzyżackiego, część ziemi należącej do zakonu i in. instytucji kośc. przejęła szlachta (w tym także byli zakonnicy). Po stłumieniu powstania chłopów z Sambii 1525 coraz szerzej wprowadzano pańszczyznę i zaostrzone poddaństwo; stopniowo ograniczano swobody wolnej ludności wiejskiej, korzystającej z prawa chełmińskiego (tzw. wolni chełmińscy). Około 1660 własność książęca obejmowała 40% gruntów uprawnych, szlachecka — 29%, miejska — 18%, a 13% należało do wolnej ludności wiejskiej. W 2. poł. XVI i w XVII w. zwiększyła się rola P.K. w handlu bałtyckim, eksportowano produkty rolne i leśne krajowe oraz produkty z Litwy; największym ośrodkiem handlu i portem był Królewiec, drugie miejsce zajmowała Kłajpeda. Dominującą grupę ludności P.K. stanowili Niemcy, w pd. części księstwa trwała kolonizacja pol. (Mazury), rejon pn.-wsch. zamieszkiwali gł. Litwini; potomkowie dawnych Prusów stopniowo ulegali asymilacji. Niemal cała ludność była wyznania ewang.-augsburskiego, na pocz. XVII w. przywrócono prawa katolikom. Założony 1544 uniwersytet w Królewcu stał się ośrodkiem kultury luterańskiej; w początkowych latach przyciągał uczonych z krajów niem., a następnie także studentów m.in. z Polski i Litwy (byli wśród nich stypendyści ks. Albrechta); w 2. poł. XVI w. uniwersytet stracił znaczenie, natomiast później jego poziom wzrósł, lecz i tak nie dorównał zagranicznym uczelniom protestanckim. W 1605–18 istniała największa zależność P.K. od polit. wpływów pol., ale dążenie szlachty prus. do poszerzenia swoich uprawnień nie znalazło dostatecznego poparcia w Rzeczypospolitej. Objęcie tronu P.K. przez elektorów przyczyniło się do wzrostu znaczenia brandenb. urzędników i upadku znaczenia stanów prus. (mimo ich oporu). Jednocześnie z zacieśnianiem związków księstwa z Brandenburgią stopniowo były ograniczane zwierzchnie uprawnienia Korony; Fryderyk Wilhelm 1641 w Warszawie złożył królowi ostatni hołd prus.; wykorzystując najazd szwedzki na Rzeczpospolitą w traktatach welawsko-bydgoskich, 1657 uzyskał on zrzeczenie się przez króla pol. zwierzchności lennej i uznanie swej suwerenności w P.K. (w Brandenburgii był władcą podległym ces. Rzeszy Niem.). Fryderyk Wilhelm złamał opór Królewca i części szlachty przeciwko wzmocnieniu władzy elektora w księstwie i zerwaniu więzi państw. z Polską (przywódca opozycji Królewca H. Roth został 1662 dożywotnio uwięziony, a czołowy przywódca szlachty, K. Kalkstein-Stoliński, 1672 — stracony). Elektor zbudował podstawy absolutyzmu w państwie brandenb.-prus.; sejm prus. utracił możliwości współdecydowania o najważniejszych sprawach kraju (np. o podatkach). Syn Fryderyka Wilhelma, Fryderyk III, korzystając z wybuchu wojny północnej, 1701 koronował się w Królewcu jako Fryderyk I na króla „w Prusach”. P.K. jako Prusy Wschodnie weszły w skład królestwa prus. (Prusy), przestając istnieć jako odrębny organizm polityczny.

Historia Pomorza, t. 2, cz. 1–2, red. G. Labuda, Poznań 1976–84;

J. Małłek Dwie części Prus, Olsztyn 1987.

Henryk Rutkowski

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.