Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Prusy

kraina hist. nad M. Bałtyckim, między dolną Wisłą a dolnym Niemnem; terytorium zamieszkiwane w średniowieczu przez Prusów, należących do zach. odłamu Bałtów; wg źródeł krzyżackich w skład P. wchodziły: Barcja (Barta), Galindia, Nadrowia, Natangia, Pogezania, Pomezania, Sambia, Sasinia, Skalowia, Warmia; być może nazwa „Prusy” pierwotnie wiązała się tylko z Pogezanią i Pomezanią, później zaś sąsiedzi rozciągnęli ją na dalsze tereny wsch. i pn.-wsch., co z przyczyn polit. podtrzymywała dyplomacja krzyżacka; również rozszerzenie pojęcia P. na Jaćwież (Jaćwingowie) było wynikiem podboju krzyżackiego. Tereny P. najpóźniej od pocz. II tysiąclecia p.n.e. były zamieszkiwane przez bałtyckie plemiona hodowlano-roln. i rybackie, które utrzymywały bliskie kontakty z ludnością dorzeczy Niemna, górnego Dniepru, Wisły i Odry; istniały także kontakty handl. z południem Europy (wywóz bursztynu). W 1. poł. I tysiąclecia n.e. tereny te dostały się pod wpływy rzym.; wówczas też nastąpił rozwój rolnictwa i pojawiło się zróżnicowanie społ. i majątkowe (arystokracja, wolni posiadający, wolni nieposiadający, niewolni); V–VIII w. dotychczasowe wspólnoty rodowo-plemienne zostały zastąpione przez organizacje terytorialne. W VIII–X w. istniały w P. duże ośrodki handl.: Truso w Pogezanii (k. obecnego Elbląga) i Wiskiauty na płw. Sambia u nasady Mierzei Kurońskiej, odwiedzane gł. przez kupców skandynawskich. Podstawową jednostką polit. w P. było plemię (państwo plemienne), w którego skład wchodziło kilkanaście pomniejszych ziem; dopiero w XII w. nasiliły się procesy feudalizacyjne i państwowotwórcze; wówczas też wzmogły się łupieskie najazdy plemion prus. na sąsiednie ziemie oraz walki międzyplemienne.

Od schyłku X w. Piastowie podejmowali próby pozyskania i uzależnienia Prusów od siebie; niepowodzeniem jednak zakończyły się: misja św. Wojciecha (997), domniemana wyprawa Bolesława I Chrobrego (1015) i późniejsze wyprawy Bolesława III Krzywoustego (1107–08 i 1110–11); postępy chrystianizacji na pocz. XIII w. (Chrystian, biskup misyjny dla P.) załamały się wobec nowych wypraw książąt pol. na P. i odwetowych najazdów Prusów na Mazowsze. W celu powstrzymania tych najazdów Konrad I Mazowiecki sprowadził 1226 na ziemię chełmińską Krzyżaków, którzy 1233–83 dokonali podboju P. (w walce z Krzyżakami wspomagali Prusów książęta Pomorza Gdańskiego Świętopełk II, później Mściwoj II). W XIV w. nazwą P. objęto także Pomorze Gdańskie, zagarnięte 1308–09 przez Krzyżaków; 1309 stolicą został Malbork. Nastąpiła intensywna kolonizacja, początkowo przez osadników z Niemiec, później przez coraz liczniejszych kolonistów pol. z Mazowsza (kolonizacja mazurska); rozwijał się handel (zwł. z Mazowszem i krajami bałtyckimi), w którym uczestniczyły miasta należące do Hanzy (gł. Gdańsk, Toruń, Elbląg, Królewiec). Wojny krzyżacko-pol. 1409–35 pogłębiły zaznaczający się już od schyłku XIV w. kryzys gosp. państwa zakonnego. Wielkie miasta i rycerstwo coraz usilniej domagały się dopuszczenia do udziału w rządach krajem; 1440 stany prus. utworzyły Związek Pruski, który 1454 wywołał powstanie przeciwko zakonowi, a następnie poddał ziemie prus. królowi pol. Kazimierzowi IV Jagiellończykowi; 1454 nastąpiła inkorporacja Prus do Polski, co spowodowało pol.-krzyżacką wojnę trzynastoletnią 1454–66, która zakończyła się zwycięstwem Polski. Na mocy pokoju toruńskiego 1466 Pomorze Gdańskie, ziemia chełmińska, okręg Malborka i Elbląga oraz Warmia weszły w skład podległych Polsce P. Królewskich, reszta P. pozostała w lennym wobec Polski państwie krzyżackim (P. Zakonne) ze stolicą w Królewcu. Po wojnie pol.-krzyżackiej 1519–21 traktat krak. uznał przyjęcie przez zakon luteranizmu i przekształcił państwo krzyżackie w księstwo świeckie, zw. odtąd Prusami Książęcymi.

J. Powierski Stosunki polsko-pruskie do 1230 r. ze szczególnym uwzględnieniem roli Pomorza Gdańskiego, Toruń 1968;

Ł. Okulicz-Kozaryn Dzieje Prusów, Wrocław 1997;

G. Białuński Studia z dziejów plemion pruskich i jaćwieskich, Olsztyn 1999.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.