Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Procesy polityczne w Polsce 1944–1989

sposób usuwania z życia polit. lub fiz. likwidacji przeciwników władzy PPR (od 1948 PZPR), także forma pacyfikacji społeczeństwa. P.p. w P. były prowadzone z pozornym przestrzeganiem przepisów prawa; ich formalną podstawą prawną były dekrety KRN: O wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego (31 VIII 1944), O przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy państwa (16 XI 1945) oraz Kodeks karny Wojska Polskiego (23 IX 1944), następnie tzw. mały kodeks karny — O przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy państwa (13 VI 1946). Od 16 IV 1969 gł. podstawą prawną p.p. w P. była część szczególna kodeksu karnego, dotycząca przestępstw przeciwko podstawowym interesom polit. i gosp. PRL; od 13 XII 1981 również dekret Rady Państwa: O wprowadzeniu stanu wojennego na obszarze PRL z dodatkowymi aktami prawnymi, a po zniesieniu stanu wojennego (22 VII 1983) — ustawa O szczególnej regulacji prawnej w okresie przezwyciężania kryzysu społeczno-ekonomicznego. Podczas p.p. w P. wykorzystywano również przepisy kodeksu karnego, dotyczące innych typów przestępstw.

Oskarżonym stawiano fałszywe zarzuty: kolaboracji z Niemcami w okresie II wojny świat., współpracy z wywiadami obcych państw lub ośrodkami wrogimi PRL (pol. uchodźstwo polit.), terroru, popełnienia przestępstw pospolitych (bandytyzmu, kradzieży, przestępstw walutowych). Do 1956 przyznanie się do winy często wymuszano torturami, później stosowaniem innych bezprawnych form nacisku; wyroki w najważniejszych sprawach były ustalane poza sądem przez kierownictwo PZPR (Komisja Biura Politycznego KC PZPR do spraw Bezpieczeństwa Publicznego) lub kierownictwo Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i Głównego Zarządu Informacji Wojska Polskiego, później Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. W trakcie procesów, gł. do 1955, osądzono i skazano na karę śmierci (nawet kilkakrotnie) lub na wieloletnie więzienie kilkaset osób. Części procesów nadano charakter pokazowy i wykorzystano je w akcjach propagandowych przeciwko: AK, PSL, rządowi RP na uchodźstwie, Kościołowi katol., ugrupowaniom opozycji demokr. i niepodległościowej w kraju; jednak większość procesów była tajna, a podczas ich trwania nie stosowano podstawowych zasad procesowych (zwł. prawa oskarżonego do obrony). Szczególna kampania propagandowa towarzyszyła m.in. procesom WiN, procesowi generałów oraz procesom: osób oskarżonych o udział w pacyfikacji w. Wierzchowiny (II–III 1946), obwinionych o dokonanie pogromu kieleckiego (VII 1946), czł. KG NSZ i Organizacji Pol. (w tym M. Ostromęckiego X i XII 1946; red. organu PSL „Gazety Ludowej” Z. Augustyńskiego VII 1947); przywódców PPS-WRN (w tym K. Pużaka XII 1948) i SP (m.in. J. Kwasiborskiego III–IV 1951), działacza SN A. Doboszyńskiego (VI–VII 1949), członków Kierownictwa Walki Cywilnej (XII 1951), księży kurii krak. (w tym J. Lelito I 1953), ordynariusza kieleckiego (bpa Cz. Kaczmarka IX 1953).

Od 1956 przed sądami z powodów polit. byli sądzeni uczestnicy masowych strajków i wystąpień przeciwko polityce PZPR: poznańskiego czerwca 1956, marca 1968, grudniowego buntu robotniczego 1970, czerwcowego protestu robotniczego 1976, przeciwnicy stanu wojennego w Polsce 1981–83. W wielu p.p. w P. byli skazywani działacze opozycji demokr. i niepodległościowej, m.in.: J. Kuroń i K. Modzelewski (VII 1965), tzw. taternicy, przewożący przez granicę bezdebitowe wydawnictwa (m.in. J. Karpiński II 1970), członkowie organizacji Ruch (m.in. A. Czuma i S. Niesiołowski X 1971), członkowie kierownictwa KPN z L. Moczulskim (X 1982 i IV 1986), członkowie Kom. Obrony Robotników (KOR, m.in. Kuroń i A. Michnik VI 1984; proces zakończony po 1 dniu bez wyroku), organizator Radia „Solidarność” Z. Romaszewski (II 1983), członek kierownictwa podziemnej Solidarności W. Frasyniuk (V–VI 1985).

R. Kruszewski, W. Tyncer Proces Kazimierza Pużaka Prezydenta Podziemnego Państwa Polskiego, Warszawa 1992;

L. Ślaski Lata wykreślone z życia. Procesy polityczne i więzienia PRL, Kraków 1992;

M.R. Bombicki Zbrodnie prawa. Wyroki sądów wojskowych w latach 1944–1954, Warszawa 1993;

Przestępstwa sędziów i prokuratorów w Polsce lat 1944–1956, Warszawa 2001.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.