Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Prawo niemieckie

prawo niemieckie (pocz. prawo Niemców) – termin powstały w pocz. XIII w. na Śląsku i Morawach (pierwszy zapis śląski 1221), oznaczający swobody i prawa przyznawane kolonistom przybywającym od końca XII w. z Rzeszy na wezwanie władców i wielkich właścicieli ziemskich. Utworzeniu tego terminu sprzyjał brak zgody księcia śląskiego i króla czes. na osadzanie ludności rodzimej na p.n. i podobieństwo gwar używanych przez przybyszów. Zasiedlali oni nowe wsie, osady targowe, wyodrębnione prawnie i przestrzennie osiedla w aglomeracjach wczesnomiejskich. Zachowywali w obrębie swoich gmin własne prawo: frankońskie, flam., holenderskie lub saskie (cyw., zwł. spadkowe, po części karne). Istotę uprzywilejowania p.n. stanowiła dziedziczna, zbywalna (lecz tylko nabywcy o takiej samej kondycji społ.) dzierżawa ziemi pańskiej (stąd w Czechach p.n. zwano zazwyczaj prawem emfiteutycznym; emfiteuza), obciążonej stałym czynszem (w miastach — pieniężnym, na wsi również w naturaliach i niewielkimi w skali rocznej robociznami). Wraz z dopuszczeniem miejscowej ludności do udziału w kolonizacji na p.n. rozszerzyła się ona na inne ziemie czes., pol., kraje nadbałtyckie, Słowację, Spisz, Siedmiogród. Od poł. XIII w. oprócz zakładania osiedli na p.n. (na tzw. surowym korzeniu) przenoszono na to prawo istniejące już wsie, targi i miasta (lokacja), komasowano je oraz dokonywano wg wzorów p.n. regularnego rozplanowania zabudowy i gruntów rolnych. Intensywna trzebież lasów, kolonizacja oraz przebudowa prawna i przestrzenna osadnictwa — łączące się z intensyfikacją gosp. we wsch. części środk. Europy XIII–XIV w. — zostały przeprowadzone gł. przez ludność rodzimą przy użyciu różnych wersji p.n. Udział przybyszów z Niemiec w tych przemianach przeważał jedynie na Połabszczyźnie, sudeckim pograniczu Czech, na zach. Śląsku, Pomorzu Zach., w państwie krzyżackim, Siedmiogrodzie i w wielkich miastach.

Werbunkiem kolonistów, organizowaniem wsi, zakładaniem nowych osiedli i miast lub ich przeorganizowaniem zajmowali się zasadźcy (lokatorzy), którzy zostawali dziedzicznymi sołtysami (lub wójtami). Wolności gosp. i ustrój sądowy osad na p.n. wymagały przyznania im immunitetu gosp. i sądowego przez monarchę, czyli zezwolenia na założenie nowej osady na p.n. lub przeniesienie na nie już istniejącej. Był to przywilej dla właściciela, który na tej podstawie zawierał umowę z zasadźcą, ustalał świadczenia w coraz większej wysokości (wraz z postępującą deprecjacją monety). Zbywalność dzierżawy na p.n. oznaczała swobodę odejścia, a więc wolność osobistą, gdyż taka swoboda cechowała wolną ludność rodzimą. Natomiast podległość sądownictwu pana była cechą poddaństwa. Siła ekon. dużych i średnich miast zapewniała utrzymanie wolności osobistej mieszczan, powstanie na pocz. 2. poł. XIII w. samorządu (burmistrz, rada miejska); natomiast na wsi wraz z zanikiem ruchu kolonizacyjnego wzrastało poddaństwo (tzw. poddaństwo wtórne). Od lat 40. XIII w. stosowano kodyfikacje powstałe w miastach: prawo magdeburskie i jego wariant, prawo średzkie, prawo lubeckie (zwł. na Pomorzu), prawo chełmińskie (w Prusach, skąd było przejmowane na Mazowszu i Kujawach). W 2. poł. XIV w. wystąpiło w Polsce dążenie do unifikacji p.n. przy stosowaniu Zwierciadła saskiego i Weichbildu magdeburskiego. W tej wersji p.n. zostało XV–XVII w. wprowadzone do miast Rusi i Litwy. W Polsce i w W. Księstwie Litew. stosowano p.n. do rozbiorów, w Prusach i w krajach Korony austr. — do reform przeł. XVIII i XIX w.

K. Tymieniecki Napływ Niemców na ziemie polskie i znaczenie prawa niemieckiego w średnich wiekach w Polsce, „Roczniki Historyczne” 1934;

Z. Kaczmarczyk Kolonizacja niemiecka na wschód od Odry, Poznań 1945;

Z. Zdrójkowski Zarys dziejów prawa chełmińskiego 1233–1862, Toruń 1983.

A. Körmendy Melioratio terrae. Vergleichende Untersuchungen über die Siedlungsbewegung im östlichen Mitteleuropa im 13.–14. Jahrhundert, Poznań 1995.

Stanisław Trawkowski

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.