Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Prawo książece

prawo książece (łac. ius ducale) – termin oznaczający w Polsce w XIII w.: w węższym znaczeniu — wyższe sądownictwo dotyczące zbrodni karanych śmiercią lub obcięciem członków, zastrzeżone dla księcia lub delegowanego przez niego urzędnika; w szerszym znaczeniu — ogół sądownictwa oraz należnych księciu danin i posług (także wojennych), od których były zwalniane poszczególne osady częściowo lub całkowicie (co pozwalało na większe ich obciążenie na rzecz właścicieli) przez nadanie immunitetu lub prawa niemieckiego; dlatego świadczenia te nazywano również ciężarami prawa pol., obejmując tym określeniem także daniny i posługi na rzecz książęcych urzędników i służebników, które władcy już od 2. poł. XI w. przekazywali biskupstwom, klasztorom i największym panom świeckim. W libertacjach XIII w. nie obejmowano określeniem „prawo książęce” należnych władcy regaliów (zwierzchność mennicza, wydobycie kopalin, lokacja targów i miast, opłaty targowe, celne, łowy — na grubą zwierzynę, bobry, z sokołami itp.).

Powolny zanik p.k. w XIII i 1. poł. XIV w. O. Balzer uznał za dowód występowania p.k. jako dominującej formy ustrojowej od poł. X po pocz. XIII w. i okres ten nazwał okresem p.k.; Z. Wojciechowski zwrócił uwagę, że w tym sformułowaniu p.k. zyskało inny sens niż ten, który występuje w źródłach XIII w. i zaproponował określenie — „okres władzy książęcej”, które przyjął także S. Kutrzeba. Po 1956 K. Buczek odnowił z sukcesem użycie określenia — okres p.k. Charakteryzowały go: autorytatywna władza monarchy, który był jednocześnie najwyższym sędzią, dowódcą wojsk. i ustawodawcą, oraz patrymonialne traktowanie monarchii jako własności dynastii. Było to wynikiem formowania się władztwa piast. w drodze podboju sąsiednich plemion i zawłaszczania uprawnień wieców plemiennych i opolnych (opole) przez księcia i jego otoczenie. Wraz z umacnianiem się władzy piast. na ziemiach podbitych następowła stabilizacja ich początkowo zapewne grabieżczej eksploatacji — ustalanie danin i świadczeń, a później ich modyfikacje, zależnie od potrzeb monarchii; wg tradycji zapisanej w XIV w. Bolesław I Chrobry miał zamienić obowiązek stróży na stałą daninę dla kasztelanów i na potrzeby zarządzanych przez nich grodów; jeńców osadzano jako niewolników na ziemi; wg wzorów zachodnioeur. wielkiej własności organizowano osady ludnościsłużebnej, zobowiązanej do wyspecjalizowanych prac na dworze monarszym lub w gł. grodach, za co była ona zwolniona od części powsz. danin i posług; od ich większości byli zwolnieni woje; najdotkliwszy był powsz. obowiązek goszczenia monarchy i jego urzędników w czasie ich przejazdów, niespodziewanych i częstych; niszczące były też posługi transportowe (podwoda, powóz, przewód), których wykonywanie łatwo powodowało utratę zaprzęgu.

Początkowo ściąganie danin i in. świadczeń, a także opłat i kar sądowych, oraz nadzór nad posługami oraz regaliami należały zapewne do kasztelanów i ich zastępców, którym podlegały określone grupy (np. wojskiemu — woje) czy sprawy (np. sędziom targowym — doraźne sądownictwo na targu i ochrona targowego miru). Zapewne już w 2. poł. XI w. wyodrębniały się centr. zarządy, np. mennic i obrotu pieniądza (podlegający mincerzowi), ceł i myt, nadzoru nad żeremiami i futrami bobrowymi. Niedostatek źródeł utrudnia uchwycenie zmian w p.k., powodowanych ewolucją technik produkcyjnych, struktur władzy, wzrastających dążności i aspiracji społecznych. Stosunki podobne do pol. ustroju p.k. panowały X–XII w. w Czechach i na Węgrzech, a w dużej części także na Rusi — w krajach samodzielnie włączających się w X w. w krąg cywilizacji postantycznych.

K. Buczek O ustroju społeczno-gospodarczym Polski wczesnofeudalnej (wiek X–XIII), „Studia Historyczne” 1980 z. 1;

K. Modzelewski Chłopi w monarchii wczesnofeudalnej, Wrocław 1987;

tegoż Europa rzymska, Europa feudalna, Europa barbarzyńska, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” 1998.

Stanisław Trawkowski

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.