Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Powstanie listopadowe 1830–1831

Powstanie listopadowe 1830–1831 – powstanie narodowe przeciw Rosji, rozpoczęte 29 XI 1830 w Warszawie, zakończone X 1831; objęło tereny zaboru ros., uzyskało pomoc z pozostałych zaborów.

Powstanie listopadowe wybuchło na fali europejskich ruchów rewolucyjnych i niepodległościowych (Francja, Belgia, Niemcy, Włochy), główną przyczyną była jednak wewnętrzna sytuacja kraju. Łamanie konstytucji Królestwa Polskiego 1815 przez króla-cara, zwalczanie liberalnej opozycji sejmowej (kaliszanie), cenzura, system szpiegowski, represje wobec tajnych związków, gwałty wodza nacz. — wielkiego ks. Konstantego, a także ferment społeczny wśród biedoty miejskiej przyczyniły się do wzrostu niezadowolenia i nastrojów opozycyjnych wśród społeczeństwa polskiego. Nastroje te wzmogły się po wiadomościach o rewolucji lipcowej we Francji i ogarnęły głównie Warszawę. Założony 1828 przez P. Wysockiego spisek w warsz. Szkole Podchorążych Piechoty podjął przygotowania powstańcze. Dołączyły się doń grupy studenckie, trzonem sprzysiężenia pozostała jednak młodzież ze Szkoły Podchorążych i oficerowie z różnych jednostek wojskowych. Planowana interwencja zbrojna Rosji przeciw rewolucjom fr. i belg. oraz włączenie do niej armii pol., jak również zagrożenie spisku przez aresztowania wśród studentów, przyspieszyły wybuch akcji zbrojnej.

Wieczorem 29 XI grupa cywilnych spiskowców (belwederczycy) oraz uczniowie Szkoły Podchorążych Piechoty rozpoczęli atak na Belweder. Zamach na wielkiego ks. Konstantego Pawłowicza nie udał się. Większość generalicji polskiej sprzeciwiła się powstaniu (S. Trębicki, M. Hauke, S. Potocki i kilku innych zostało zastrzelonych przez podchorążych za odmowę udziału w powstaniu), natomiast znaczna część wojska (m.in. 4. pułk piechoty, saperzy) wzięła udział w walce. Do zwycięskiego opanowania przez powstańców stolicy przyczynił się lud Warszawy, który zdobył Arsenał. W wyniku starć ulicznych miasto było wolne. Mimo sukcesu powstańcy nie ustanowili własnego rządu i władzę objęła grupa konserwatystów (m.in.: F.K. Lubecki-Drucki, A.J. Czartoryski, M.G. Radziwiłł, J. Chłopicki), którzy — opierając się na dawnych organach rządowych — przejęli władzę w swoje ręce, dążąc do uspokojenia „ulicy” i rozpoczęcia rokowań z Mikołajem I Romanowem w celu zawarcia ugody z carem i zakończenia powstania.

Powstałe 1 XII Tow. Patriotyczne (M. Mochnacki), skupiające demokr. inteligencję, żądało aktywnego rozwijania powstania w całym kraju, energiczniejszej akcji przeciw wojskom ros. stojącym w Wierzbnie. Prawica jednak rozbiła 4 XII Tow. Patriotyczne; mimo to nastroje patriot. w stolicy i na prowincji wzmagały się. W tej sytuacji władzę najwyższą objął gen. Chłopicki, ogłaszając się 5 XII 1830 dyktatorem (I dyktatura), co zatwierdził sejm 20 XII 1830 (II dykatura). Pod naciskiem opinii publ. 18 XII 1830 sejm ogłosił powstanie za narodowe. Po upadku dyktatury (17 I 1831) znów podjęło jawną działalność Tow. Patriotyczne, prowadząc kampanię na rzecz zerwania z Rosją. Zorganizowało ono ku czci przywódców dekabrystów manifestację, która się przyczyniła do podjęcia przez sejm uchwały o detronizacji Mikołaja I i dyn. Romanowych (25 I 1831).

Na przeł. stycznia i lutego 1831 zostały ustalone przez sejm formy rządu. Utrzymano monarchię konstytucyjną, wobec bezkrólewia władzę najwyższą sprawował sejm, wykonawczą zaś — pięcioosobowy Rząd Nar., składający się z przedstawicieli gł. organizacji polit.; konserwatystów reprezentowali: S. Barzykowski, Czartoryski, kaliszan — W. Niemojowski, T. Morawski, lewicę sejmową — J. Lelewel. Prezesem Rządu został Czartoryski. Znaczną samodzielność i kompetencje uzyskał wódz naczelny. Został nim mianowany przez sejm ks. M.G. Radziwiłł.

6 II 1831 armia rosyjska w sile 115 tys. żołnierzy przekroczyła pod wodzą feldmarszałka I. Dybicza granicę Królestwa. Stawiły jej czoło oddziały pol. liczące 54 tys. żołnierzy. Po bitwach pod Stoczkiem (Stoczek Łukowski), Wawrem i Białołęką, a zwłaszcza pod Grochowem (25 II 1831), ofensywa ros. została powstrzymana. W końcu marca i początku kwietnia wojsko pol. (wódz nacz. — gen. J. Skrzynecki) przeprowadziło zaplanowany przez gen. I. Prądzyńskiego manewr zaczepny i odniosło zwycięstwa pod: Wawrem, Dębem Wielkim, Iganiami (Iganie, Stare). Ofensywę pol. przerwał Skrzynecki. W końcu marca wybuchło powstanie na Żmudzi, obejmując w następnych miesiącach całą Litwę i część Białorusi. Partyzantkę poparły regularne oddziały pol. (gen. A. Giełgud, D. Chłapowski). Operując na Litwie od końca maja do połowy lipca, nie odniosły sukcesów i przekroczyły granicę Prus.

Do Warszawy wrócił tylko korpus gen. H. Dembińskiego. Powstanie na Ukrainie miało mniejszy zasięg i trwało krótko (IV–V 1831). Nie powiodła się wyprawa gen. J. Dwernickiego na Wołyń; mimo zwycięstwa pod Boremlem (19 IV 1831) oddziały pol. przekroczyły 27 IV granicę austr. i złożyły broń. W Królestwie — podjęta w maju i rokująca widoki powodzenia — wyprawa gł. sił pol. na gwardię ros. w rejonie Łomży zakończyła się wskutek błędów pol. dowództwa, zwł. Skrzyneckiego, klęską Polaków w bitwie z gł. siłami ros. pod Ostrołęką (26 V 1831). Klęska ta stała się przełomowym momentem kampanii. Późną wiosną 1831 rozpoczął się ogólny kryzys powstania. Sejm w niepełnym składzie (większość posłów opuściła zagrożoną Warszawę) oprac. wniesiony przez kaliszan projekt oczynszowania włościan w dobrach nar., lecz nie zdołał uchwalić tej reformy.

Wiosną i latem znaczna część chłopów odmawiała udziału w wojnie; mnożyły się dezercje, zaburzenia (np. w Olkuskiem). Ciężkie warunki bytu i epidemie (cholera) przyczyniły się do wzmożenia niezadowolenia w Warszawie. Silną działalność rozwinęło Tow. Patriotyczne, m.in. poprzez prasę („Nowa Polska”, „Gazeta Warszawska”). Koła wojsk. i konserwatywna część sejmu chciały doprowadzić do zmiany rządu (VI 1831), ale lewica sejmowa, Tow. Patriotyczne oraz kaliszanie uniemożliwili legalne wprowadzenie prawicowej dyktatury. 29 VI odbyła się w Warszawie burzliwa demonstracja, której uczestnicy domagali się ukarania osób oskarżonych o zdradę. Pod naciskiem opinii sejm odebrał Skrzyneckiemu dowództwo, a 11 VIII powierzył je gen. Dembińskiemu, który kontynuował dotychczasową konserwatywną politykę i kunktatorskie prowadzenie wojny. Towarzystwo Patriotyczne dążyło do zamachu stanu, część jego członków liczyła na gen. J. Krukowieckiego.

Zorganizowane przez Tow. Patriotyczne najście na Rząd Nar. 15 VIII zakończyło się zaburzeniami ludowymi. Tłum powiesił szpiegów i osoby podejrzane o zdradę. Rząd Nar. upadł, a 17 VIII prezesem w Radzie Ministrów został Krukowiecki. Tymczasem wojska ros. dowodzone przez feldmarszałka I. Paskiewicza (objął nacz. dowództwo wojsk ros. po śmierci Dybicza) przekroczyły w lipcu Wisłę w pobliżu granicy prus. i zbliżyły się od strony zach. bez oporu do Warszawy. Krukowiecki wraz z gen. W. Chrzanowskim stosował represje względem lewicy powstańczej i próbował rozmów z dowództwem rosyjskim.

Po dwudniowym krwawym szturmie Warszawy (obrona Woli i śmierć gen. J.L. Sowińskiego) Krukowiecki doprowadził do kapitulacji miasta (z 7 na 8 IX 1831); rząd i sejm przeniosły się do Zakroczymia, a potem do Płocka. Faktyczną, niemal dyktatorską władzę sprawował wódz nacz. gen. M. Rybiński. Po upadku stolicy nastąpiło załamanie powstania — 18 IX przeszedł do Galicji korpus gen. G. Ramorino, 5 X granicę prus. przekroczyła gł. armia pol. pod dowództwem gen. Rybińskiego (32 tys. żołnierzy), 9 X padł Modlin, 21 X 1831 nastąpiła kapitulacja Zamościa.

Powstanie listopadowe zyskało poparcie ludów Europy. Organizowano manifestacje solidarnościowe we Francji, w Niemczech, na Węgrzech, w Belgii itd. Kierownictwo powstania liczyło na interwencję gabinetów europejskich, zwłaszcza Francji i Austrii (Czartoryski), co jednak nie nastąpiło, a nieśmiała próba mediacji francuskiej nie doszła do skutku. Papież Grzegorz XVI, uzależniony od Austrii, przyjął nieżyczliwą postawę wobec powstania w Polsce.

W czasie powstania listopadowego w walkach liniowych nie uczestniczyły odrębne oddziały żydowskie, chociaż po kilku Żydów walczyło w większości pułków. Liczniejszy był udział ludności żydowskiej w oddziałach pomocniczych. 409 młodych Żydów wywodzących się ze środowiska zamożnych zwolenników asymilacji służyło w Warszawie w Gwardii Narodowej (ok. 6,5% wszystkich gwardzistów). Kilkunastu studentów weszło w skład akademickiej Gwardii Honorowej. W lutym powołano żydowską Gwardię Miejską, w której skład weszło 1038 osób z zamożnych, tradycyjnych środowisk. Uboższa ludność służyła w Straży Bezpieczeństwa, która zajmowała się głównie sypaniem szańców. W wojskowej służbie sanitarnej znalazło się 43 (4,3% składu) medyków żydowskich, lekarzy, chirurgów i felczerów, trzech z nich otrzymało Krzyże Virtuti Militari. Ponadto ludność żydowska dostarczała walczącym broń, ekwipunek, umundurowanie i środki pieniężne.

Następstwa przegranego powstania okazały się wręcz dram.; kilkadziesiąt tys. żołnierzy pol. wcielono do armii ros. i zesłano w głąb Rosji, ich dzieci zaś umieszczono w ros. tzw. koloniach wojennych; specjalny trybunał skazał na więzienie i ciężkie roboty kilkuset uczestników powstania, którzy nie schronili się na emigracji. W ciągu 2 lat skazano zaocznie 264 osoby na karę śmierci oraz ponad 2,5 tys. na „śmierć cywilną”. Wszyscy uczestnicy powstania, którzy wyemigrowali (Wielka Emigracja) w obawie przed represjami, zostali uznani przez sąd ros. za nieżyjących i pozbawieni praw cywilnych. Skonfiskowane pol. majątki ziemskie (ok. 10% ogólnej pow. własności ziemiańskiej) w Królestwie Pol. przekazano w ręce Rosjan (m.in. 1835 dekret o nadaniu dóbr ziemskich generałom ros. za stłumienie powstania), 1832 zamknięto UW i TPN w Warszawie.

Wprowadzony 1833 stan wojenny w Królestwie Pol. był utrzymywany do 1856, wzniesiono 1832–34 w Warszawie Cytadelę — twierdzę wojsk. z X Pawilonem, gł. więzieniem polit. w Królestwie. Stopniowo likwidowano odrębności ustrojowe Królestwa, a na skarb nałożono wysokie kontrybucje oraz obowiązek finansowania ros. armii okupacyjnej. Jeszcze ostrzejsze represje dotknęły ziemie zabrane (Kresy), gdzie konfiskaty objęły ok. 3 tys. majątków szlacheckich, które w większości oddano w ręce ros., ok. 50 tys. rodzin drobnej szlachty przesiedlono w głąb Rosji, szlachtę zaściankową pozbawiono przywilejów szlacheckich, 1832 zamknięto uniw. w Wilnie i Liceum Krzemienieckie, przeprowadzono masową akcję kasat klasztorów, a wiele kościołów katolickich przekazano Cerkwi prawosławnej, 1839 zlikwidowano na tych ziemiach unię brzeską, zmuszając wiernych do przyjęcia prawosławia.

Wzmożony ucisk narodu pol. objął także pozostałe zabory, m.in. ograniczenie autonomii Wielkiego Księstwa Poznańskiego oraz Wolnego Miasta Krakowa. Mimo klęski p.l. miało wielkie znaczenie w dziejach narodu. Było wyrazem jego dążenia do odzyskania pełnej niepodległości, a zarazem sprzeciwu wobec carskiego despotyzmu i narzuconego przezeń Europie reakcyjnego systemu rządów. P.l. przekreśliło możliwość interwencji rosyjskiej w Belgii i Francji. Liberalne i postępowe koła w Niemczech, Szwajcarii i Francji witały wychodźców pol. jako szermierzy wolności.

 

Bibliografia 

  • W. Tokarz, Wojna polsko-rosyjska 1830 i 1831 r., Warszawa 1930;
  • M. Tarczyński, Generalicja powstania listopadowego, Warszawa 1988;
  • Powstanie listopadowe 1830–1831. Dzieje wewnętrzne. Militaria. Europa wobec powstania, red. W. Zajewski, Warszawa 1990;
  • S. Kieniewicz, A. Zahorski, W. Zajewski, Trzy powstania narodowe. Kościuszkowskie, listopadowe, styczniowe, Warszawa 1992.
  • A. Cała, H. Węgrzynek, G. Zalewska, Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, Warszawa 2000.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.