Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Powstanie kościuszkowskie 1794

Insurekcja kościuszkowska – powstanie narodowe przeciw Rosji, a następnie przeciw Prusom, rozpoczęte 24 III 1794, zakończone 16 XI 1794. Po klęsce w wojnie pol.-ros. 1792 w kraju zapanowały gwałty wojsk okupacyjnych i rządy targowicy (konfederacja targowicka 1792), pełne niegodziwości i przemocy, nastąpił upadek gosp., ruina finans. i towarzyszący jej upadek wielkich banków warsz., wstrzymano pensje i żołd, szerzył się głód i nędza, drożyzna żywności, system policyjny przejawiający się energicznym zwalczaniem dotychczasowego życia umysłowego i kult., likwidacją prasy związanej z reformami, powstaniem gazet szerzących dezinformację; miejscem patriot. manifestacji stał się teatr, trwał bojkot towarzyski Rosjan i targowiczan.

Momentem decydującym, który przesądził w powszechnym odczuciu o konieczności chwycenia za broń, był II rozbiór Polski (1793). Na przeł. 1792 i 1793 w kraju i w ośrodkach polit. emigracji trzeciomajowej zaczęła dojrzewać myśl o konieczności podjęcia walki zbrojnej. Spisek zawiązał się wiosną 1793 na emigracji i w kraju. Część działaczy Sejmu Czteroletniego 1788–92 (m.in. H. Kołłątaj i I. Potocki) oraz oficerów przebywających na emigracji w Saksonii stanowiła siłę kierowniczą spisku. Nastroje powstańcze były najsilniejsze w Warszawie, gł. ośrodku polit. mieszczaństwa i skupisku radykalnej inteligencji. W stolicy powstawały organizacje spiskowe rozszerzające się później na inne tereny. Ścierały się w nich 2 nurty polityczne: umiarkowany — zmierzający do ewolucyjnego rozwoju zasad Konstytucji 3 maja 1791 (I. Działyński, A. Kapostas), i radykalny — reprezentowany przez dawnych współpracowników i sympatyków tzw. Kuźnicy Kołłątajowskiej, młodych oficerów i mieszczan — żądający represji wobec targowiczan, usunięcia króla, wprowadzenia dyktatury.

W celu nawiązania kontaktów z rewol. Francją ośrodek emigracji w Saksonii wysłał T. Kościuszkę do Paryża z memoriałem o republ. i demokr. charakterze przyszłego powstania; Kościuszko nie otrzymał od Francuzów konkretnych obietnic pomocy. Na nacz. wodza i dyktatora powstania wyznaczono Kościuszkę; wprowadzenie dyktatury wojsk. miało na celu zapewnienie sprawności działań wojennych. Wybuch powstania przyspieszyła spowodowana przez dowódcę wojsk ros., I. Igelströma, redukcja wojska pol., w myśl uchwał sejmu grodzieńskiego 1793, o 50% (do 15 tys.) i przymusowy werbunek zredukowanych żołnierzy do armii ros. i prus., jak również aresztowania wśród warsz. sprzysiężonych. 12 III 1794 brygadier A. Madaliński odmówił przeprowadzenia redukcji i na czele 1200 żołnierzy kawalerii nar. wyruszył spod Ostrołęki w kierunku Krakowa. W Krakowie, opuszczonym przez garnizon ros., 24 III ogłoszono Akt powstania obywatelów mieszkańców województwa krakowskiego, na mocy którego Kościuszko został proklamowany Najwyższym Naczelnikiem powstania z władzą dyktatorską. Dokument ten określał konfederację targowicką i sejm grodzieński hańbą w dziejach narodu, uznawał uchwały sejmu w Grodnie za nielegalne, gdyż sejm obradował pod obcym naciskiem, a posłowie zostali przekupieni; Akt... zapowiadał utworzenie Rady Najwyższej Narodowej.

Rosja mogła przeciwstawić powstaniu armię liczącą prawie 100 tys. (w tym w Polsce 31 tys. i 50 tys. na ziemiach II rozbioru), Prusy — 17 tys., Austria — kilka tysięcy. Kościuszko miał początkowo 4,2 tys. wojsk regularnych, ponadto zarządzono pobór jednego rekruta pieszego z 5 dymów (chat) i jednego konnego z 50; w praktyce uzbrojono ok. 2 tys. chłopów (kosynierów). Wobec braku odzewu stolicy na wybuch powstania w Krakowie Kościuszko rozpoczął marsz na Warszawę w celu pobudzenia jej do powstania. 4 IV pod Racławicami Kościuszko pokonał oddział ros. gen. A. Tormasowa. Bitwa okazała się taktycznym sukcesem powstańców, ale porażką operacyjną, Polacy bowiem musieli cofnąć się w rejon Krakowa i zrezygnować z przebicia się na Warszawę; Kościuszko został zablokowany przez Rosjan pod Połańcem; z punktu widzenia moralnego Racławice miały jednak duże znaczenie, poruszyły do walki inne części kraju.

Na przełomie marca i kwietnia do powstania przyłączyły się oddziały pol. z Lubelszczyzny i zach. Wołynia. 17 IV wybuchło powstanie w Warszawie. Główna rola przypadła pospólstwu warsz., na czele którego stanął J. Kiliński. W dwudniowych krwawych walkach żołnierze i lud pokonali silny garnizon ros. (ok. 7,5 tys. żołnierzy, zginęło lub dostało się do niewoli ok. 4,4 tys.). Zwycięstwo miało istotne znaczenie, zwiększyło bowiem szanse powstania, m.in. odblokowało armię Kościuszki na południu. Władzę w oswobodzonej stolicy objęła, powołana 19 IV, Rada Zastępcza Tymczasowa, reprezentująca umiark. odłam powstania; lewica utworzyła 22 IV klub jakobinów pol. w celu walki o zwycięstwo powstania, jego demokratyzację i wzmocnienie siły zbrojnej. Władzą wykonawczą lokalną był Magistrat Miasta Wolnego Warszawy, z I. Wyssogotą Zakrzewskim jako prezydentem.

Na Litwie wojsko litew. liczyło 11,2 tys. żołnierzy, Rosjan było 10,2 tys.; do wybuchu skłoniła spiskowców litew. redukcja wojska oraz aresztowania. 16 IV w Szawlach na Żmudzi przystąpiła do powstania część korpusu litew., a w nocy z 22 na 23 IV radykalni spiskowcy wileńscy pod wodzą płka J. Jasińskiego rozbroili garnizon rosyjski. 24 IV powstańcy ogłosili Akt powstania Narodu Litewskiego, powołali w Wilnie Radę Najwyższą Rządową z Jasińskim jako Naczelnikiem Siły Zbrojnej; spiskowcy litew. reprezentowali kierunek radykalniejszy, nawiązywali do idei rewolucji fr. i wskazywali na konieczność wyzwolenia społ., akcentowali także odrębność swego programu od aktu krak., podkreślając tym samym separatyzm wobec Korony; utworzony Sąd Kryminalny skazał na śmierć targowiczanina hetmana Sz. Kossakowskiego, którego następnie powieszono. W celu utrzymania jedności powstania oraz przeciwstawienia działaniom nazbyt radykalnym Kościuszko w końcu maja zlikwidował litew. Radę.

W maju, w obozie pod Połańcem Kościuszko wydał manifest (uniwersały Kościuszkowskie), w którym zniósł przywiązanie do ziemi chłopów biorących udział w powstaniu, zapewnił im nieusuwalność z gruntów i zmniejszał pańszczyznę. Postanowienia te, wykraczające poza reformy przeprowadzone w Galicji przez rząd austr., były sabotowane często przez szlachtę i chociaż zachęcały chłopów do powstania, nie mogły wywołać oczekiwanego masowego dlań poparcia. Nadejście z Lubelszczyzny oddziału gen. J. Grochowskiego zmusiło gen. F. Denisowa, blokującego wojska Kościuszki, do wycofania się na zachód, ku armii prus., która się posuwała w kierunku Krakowa. Część wojska pol. (12 tys.) ruszyła za Denisowem, część zaś dowodzona przez gen. J. Zajączka przeszła nad Bug.

Pod Szczekocinami 6 VI Kościuszko poniósł klęskę w bitwie z przeważającymi siłami ros.-prus., dowodzonymi przez króla prus. Fryderyka Wilhelma II, a 8 VI gen. Zajączek przegrał bitwę pod Chełmem. Wojska powstańcze cofnęły się ku Warszawie, a 15 VI Prusacy bez walki zajęli Kraków. W Warszawie wzrastające niezadowolenie z rządów sprawowanych przez działaczy umiark. i zachowawczych przekształciło się w manifestacje tłumu kierowane przez radykałów, zw. jakobinami polskimi. Pod ich naciskiem 9 V w trybie przyspieszonym skazano na śmierć i stracono hetmanów targowickich: P. Ożarowskiego i J. Zabiełłę, marsz. Rady Nieustającej J. Ankwicza i bpa J. Kossakowskiego.

W końcu maja Rada Zastępcza Tymczasowa została rozwiązana i władzę objęła mianowana przez Kościuszkę Rada Najwyższa Nar., z Kołłątajem (skarb) i Potockim (sprawy zagraniczne). Na wieść o klęsce tłum wyciągnął 28 VI z więzień kilku targowiczan (m.in. bpa I. Massalskiego) oraz osoby podejrzane o szpiegostwo i powiesił bez sądu. Kościuszko zarządził ostre represje. Aresztowano prawie tysiąc uczestników rozruchów. W okresie 7–10 VII Kościuszko stoczył bitwę na przepolu Warszawy, aby opóźnić ofensywę wroga i przygotować bezpośrednią obronę miasta. Wykorzystując fortyfikacje polowe wykonane wg planów Kościuszki przez ludność, 23-tysięczna armia powstańcza wspomagana przez ok. 9-tysięczną milicję miejską broniła Warszawy prawie 2 miesiące przed ok. 25-tysięczną armią króla prus. i kilkunastotysięczną wojsk ros. pod dowództwem I. Fersena.

Władze powstańcze borykały się z ogromnymi trudnościami w zaopatrzeniu w broń, amunicję. Aby zdobyć środki pieniężne, zastosowano progresywne podatki, wypuszczono pieniądze papierowe, rekwirowano srebra kośc. itd. W sierpniu wybuchło powstanie w Wielkopolsce (powstania wielkopolskie). Wiadomości o jego sukcesach skłoniły Prusaków do przerwania oblężenia i wycofania się nad Bzurę. Wojska ros. cofnęły się również nad dolną Pilicę. Na pomoc Wielkopolsce ruszył 3-tysięczny oddział gen. J.H. Dąbrowskiego; 2 X zdobył on Bydgoszcz i wkroczył na Pomorze; z tą chwilą armia prus. przestała być zdolna do działań zaczepnych.

Powstanie litew. objęło nawet Kurlandię, uległo jednak naporowi przeważających sił ros.; 12 VIII padło Wilno, armia powstańcza cofnęła się na Podlasie. Katarzyna II, zorientowawszy się, że ze strony Turcji nie grozi wojna, skierowała z Ukrainy przez Polesie do centrum Polski korpus pod dowództwem A. Suworowa (ponad 12 tys. żołnierzy), który pod Krupczycami oraz Terespolem pokonał gen. J. Sierakowskiego (17 i 19 IX). 4 X Fersen przeprawił się na prawy brzeg Wisły, aby połączyć się z Suworowem. Chcąc udaremnić ten zamiar, Kościuszko zabiegł mu drogę, ale z niedostatecznymi siłami, i 10 X poniósł klęskę pod Maciejowicami, gdzie ranny dostał się do niewoli. Połączywszy się z wojskiem Fersena, Suworow ruszył na Warszawę.

Na miejsce Kościuszki wybrano na naczelnika T. Wawrzeckiego, a faktycznie kierownictwo wojsk. objął gen. Zajączek. Żaden z przywódców nie miał jednak autorytetu Kościuszki. Broniona przez Zajączka Praga została wzięta 4 XI szturmem przez Rosjan (m.in. zginął Jasiński); zwycięzcy dokonali rzezi ludności i grabieży jej mienia. Warszawa skapitulowała 5 XI. Wawrzecki z częścią wojska wycofał się na południe, 16 XI pod Radoszycami nastąpiło ostateczne rozejście wojska. Klęska powstania przypieczętowała losy Rzeczypospolitej; resztę jej terytorium rozdzieliły między siebie Rosja, Prusy i Austria.

Insurekcja kościuszkowska była powstaniem najbardziej masowym i aktywnie prowadzonym z powstań polskich. Oprócz regularnej armii ogromną rolę odegrał lud Warszawy; atmosfera tego miasta była zbliżona do zapału rewol. Paryża. Wszelkie nar.-demokr. ruchy niepodległościowe nawiązywały do tradycji tego powstania, a „racławickie kosy” przeszły do legendy, wiążąc trwale sprawę niepodległości z ideami demokr. między przedstawicielami różnych kierunków politycznych. Po upadku powstania Austria, Prusy i Rosja dokonały 1795 III rozbioru Polski. P.k. miało duży wpływ na rozwój pol. myśli polit.; próby Kościuszki wciągnięcia do walki chłopów i radykalizm społ. jakobinów tworzyły tradycję nurtu lewicowego pol. ruchów wolnościowych, łączących walkę o niepodległość z programem reform społecznych. Na arenie międzynar. kierownictwo powstania bezskutecznie starało się uzyskać pomoc rewol. Francji; powstanie, wiążąc siły prus., uniemożliwiło Prusom działanie przeciw Francji.

 

Bibliografia

  • W. Tokarz, Insurekcja warszawska, Warszawa 1937;
  • M. Francić, Insurekcja kościuszkowska, Kraków 1988;
  • S. Kieniewicz, A. Zahorski, W. Zajewski, Trzy powstania narodowe. Kościuszkowskie, listopadowe, styczniowe, Warszawa 1992;
  • A. Zahorski, Powstanie kościuszkowskie 1794, Warszawa 1992;
  • B. Szyndler, Powstanie kościuszkowskie 1794, Warszawa 1994;
  • Powstanie kościuszkowskie 1794. Dzieje militarne, red. T. Rawski, t. 1–2, Warszawa 1994–96.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.