Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Pomorze Zachodnie

Pomorze Nadodrzańskie, terytorium hist. nad M. Bałtyckim między Pomorzem Gdańskim a Meklemburgią. We wczesnym średniowieczu sięgało na zachodzie dolnej Odry, na południu dolnej Warty i Noteci, zasięg wsch. ukształtował się później; w IX w. z plemion pomor. (Pomorzanie) zostali wymienieni Wolinianie i Pyrzyczanie. Zapewne ok. 967–972 Mieszko I opanował P.Z. i uzależnił je od państwa Piastów; 1000 zał. biskupstwo w Kołobrzegu, które już ok. 1007 przestało istnieć, gdy P.Z. usamodzielniło się w wyniku wojen Bolesława I Chrobrego z Niemcami (zachodniopomorskie księstwo). W XI w. istniało kilka księstw pomor., rozwinęły się też niezależne republiki miejskie (Wolin, Szczecin). W wyniku działań wojennych ok. 1123 Bolesław III Krzywousty ponownie poddał P.Z. zwierzchnictwu Polski; lennikiem został Warcisław I, który zjednoczył to terytorium i rozszerzył swoje panowanie za Odrę na ziemie Wieletów (Luciców), a utracił na rzecz Wielkopolski strefę nadnotecką. Umocnieniu więzi z Polską miała służyć chrystianizacja księstwa (od 1140 biskupstwo w Wolinie, ok. 1176 przeniesione do Kamienia, do 1188 podlegało arcybiskupstwu gnieźn.).

W 2. poł. XII w. związki polityczne P.Z. z Polską osłabły — 1181 księstwo uznało zwierzchnictwo cesarstwa, 1185 Danii, a 1236 i 1250 Brandenburgii; w 2. poł. XII i w XIII w. P.Z. okresowo dzieliło się na 2 księstwa: szczecińskie i dymińskie (Dymin, niem. Demmin); w tym czasie poniosło znaczne straty terytorialne na rzecz Brandenburgii na Zaodrzu i pograniczu z Wielkopolską. Książęta (zwł. Barnim I, zm. 1278) popierali kolonizację niem. na wsi i napływ Niemców do miast, co doprowadziło w późniejszych wiekach do germanizacji całego kraju (dynastia uległa zniemczeniu już w XIII w.); miasta należały do Hanzy i korzystały z jej przywilejów handl., m.in. ze zwolnień celnych w Danii; dużą rolę odgrywały: eksport zboża i handel śledziami. W 1295 nastąpił podział P.Z. na księstwo szczecińskie i księstwo wołogoskie (Wołogoszcz, niem. Wolgast); 1317 w posiadanie książąt wołogoskich przeszła ziemia sławieńsko-słupska (do 1357 zależne władztwo Święców, następnie księstwo słupskie dynastii P.Z., tzw. Gryfitów); 1325 do dzielnicy wołogoskiej przyłączono Rugię; w wojnach z Brandenburgią książęta P.Z. zdobyli 1338 niezależność.

Pod wpływem zagrożenia brandenb. i krzyżackiego w 2. poł. XIV w. nastąpiło zbliżenie P.Z. do Polski, które uległo rozluźnieniu dopiero w 1. poł. XVI w. Bogusław V poślubił córkę Kazimierza III Wielkiego, Elżbietę, a ich syn Kazimierz IV (Kaźko słupski) był desygnowany na następcę tronu pol. po Ludwiku Węgierskim; 1390 książę słupski został lennikiem Władysława II Jagiełły; Eryk Pomorski ze Słupska był królem Danii, Norwegii i Szwecji (1397–1439), co skonsolidowało dynastię P.Z., do którego od XV w. ograniczyło się pojęcie Pomorza. Od 1368 księstwo wołogoskie dzieliło się na coraz mniejsze dzielnice; 1455 książęta pomor. otrzymali od króla pol. ziemię bytowsko-lęborską w posiadanie zależne (od 1526 lenno). Po wygaśnięciu linii słupskiej i szczecińskiej 1478 Bogusław X zjednoczył P.Z., zaprowadził polit. stabilizację i wzmocnił międzynar. pozycję księstwa (służyło temu m.in. uznanie P.Z. 1521 za bezpośrednie lenno cesarza); po śmierci Bogusława X (1523) nastąpił ponownie podział na księstwa szczecińskie i wołogoskie (1532).

W 1534 wprowadzono na P.Z. reformację luterańską, 1545 uległo sekularyzacji biskupstwo kamieńskie oraz jego władztwo terytorialne wokół Kołobrzegu i Koszalina; reformacja sprzyjała germanizacji wsch. ziem kraju. W XVI–XVII w. wraz z rozwojem folwarków szlacheckich pogorszyła się sytuacja chłopów i osłabła pozycja miast. W czasie wojny trzydziestoletniej 1618–48 P.Z. od 1627 było okupowane przez wojska cesarskie, a od 1630 — przez Szwedów. W 1637 na Bogusławie XIV wygasła dynastia Gryfitów i ziemię bytowsko-lęborską włączono do Polski. Na mocy pokoju westfalskiego 1648 P.Z. zostało podzielone: Szwecja otrzymała Pomorze Zaodrzańskie z pasem ziemi na wschód od Odry (tzw. Pomorze Przednie lub Szwedzkie), resztę (tzw. Pomorze Tylne) 1653 zajęła Brandenburgia, która 1679 zdobyła na Szwedach Kamień i Gryfino. W 1701 brandenb. część P.Z. weszła w skład Królestwa Prus, które 1713–20 odebrało Szwecji Szczecin i część ziem zaodrzańskich, a 1815 resztę posiadłości pomorskich.

Wcielenie P.Z. do państwa prus. zapoczątkowało modernizację gosp., ale nowa kolonizacja nie zmieniła struktury rolnej prowincji, która była domeną wielkiej własności junkierskiej; rugi chłopskie zwiększyły areał folwarków, ale wyludniły kraj — od 2. poł. XIX w. sprowadzano robotników rolnych z zagranicy, gł. z Polski; wielkim ośrodkiem przem. stał się Szczecin (stocznie, metalurgia), rywalizujący jako port z Hamburgiem. Prowincja Pomorze ze stol. w Szczecinie dzieliła się na 3 rejencje z siedzibami w Koszalinie, Szczecinie i Strzałowie (niem. Stralsund). W XIX w. państwo prowadziło politykę germanizacji ludności kaszubskiej. Po I wojnie świat. 1919–39 P.Z. stało się graniczną prowincją Niemiec; zmniejszono napływ robotników rolnych z Polski. W końcowej fazie II wojny świat. 1945 P.Z. uległo dużym zniszczeniom. Na mocy układu poczdamskiego 1945 Polska otrzymała wsch. i środk. część P.Z. ze Szczecinem i Świnoujściem; ludność niem. została wysiedlona, jej miejsce zajęli osadnicy pol., wśród nich tzw. repatrianci z przedwojennych ziem pn.-wsch. Polski. Od 1999 P.Z. należy do woj. zachodniopomor. i woj. pomorskiego.

Historia Pomorza, t. 1–3, red. G. Labuda, Poznań 1969–2001, t. 4, red. S. Salmonowicz, Toruń 2000–02.

Henryk Rutkowski

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.