Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Polski październik 1956

polski październik 1956 – październikowe przesilenie polityczne 1956, kulminacyjny okres przemian polit., społ. i gosp., związanych z załamaniem systemu dyktatury komunist. po śmierci J. Stalina (1953).

Od 1954 w Polsce, pod naciskiem wielu środowisk społ. (inteligencji), części kierownictwa i działaczy PZPR niższego szczebla, następowało stopniowe łagodzenie reżimu polit. (tzw. odwilż) przy jednoczesnym pogarszaniu się sytuacji gosp.; ograniczono cenzurę i zezwalano na publ. krytykę działalności organów władzy w czasopismach (tyg.: „Po prostu”, „Nowa Kultura”, „Przegląd Kulturalny”), XII 1954 zlikwidowano Ministerstwo Bezpieczeństwa Publ. (MBP), stopniowo zwalniano więźniów polit., zmniejszono tempo inwestycji w przemyśle ciężkim i nakłady na zbrojenia oraz wstrzymano kolektywizację rolnictwa; w całym kraju powstawały kluby dyskusyjne (kluby młodej inteligencji), m.in. Klub Krzywego Koła i Klub im. K. Marksa w Warszawie, Zielony Semafor w Poznaniu, Czerwony Pomidor w Krakowie. W II 1956 na XX Zjeździe KPZR w Moskwie przeprowadzono krytykę systemu stalinowskiego (tajny referat sekr. generalnego KC KPZR N. Chruszczowa O kulcie jednostki i jego następstwach); III 1956, po śmierci B. Bieruta, I sekr. KC PZPR został E. Ochab; narastał kryzys społ. i polit. (konflikty w najwyższych władzach PZPR). W krytyce formułowanej przez wiele środowisk społ. domagano się: jawności w działaniach władz, zwolnienia więźniów polit. i rehabilitacji fałszywie oskarżonych, ukarania winnych stosowania przestępczych metod śledczych, zmiany oceny AK i zaprzestania dyskryminacji jej byłych żołnierzy, odrzucenia doktryny realizmu socjalist. w kulturze, zniesienia przywilejów władzy, m.in. specjalnych sklepów i zakładów usługowych („za żółtymi firankami”), zmian w zarządzaniu gospodarką; IV–V 1956 na mocy amnestii z więzień zwolniono ok. 35 tys. osób, w tym 7 tys. więźniów polit., zrehabilitowano m.in. skazanych w procesie generałów. W następnych miesiącach kryzys zaostrzał się, 28 VI w Poznaniu strajk i demonstracja uliczna przekształciły się w rewoltę zbrojną, stłumioną przez oddziały WP, Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW) i Milicji Obywatelskiej (MO; poznański czerwiec 1956); od VII 1956 narastały żądania spłaty zaległości i podwyżek płac, w przedsiębiorstwach przem. tworzono samorządy robotn., likwidowano spółdzielnie produkcyjne na wsi.

19–21 X 1956 nastąpił zwrot polit., VIII Plenum KC PZPR obradowało pod naciskiem społ. (wiece w fabrykach i na uczelniach, m.in. na Politechn. Warszawskiej, w Fabryce Samochodów Osobowych — kierowane m.in. przez L. Goździka), istniała groźba sowieckiej interwencji wojsk. (19–20 X przedstawiciele Biura Politycznego KC PZPR i W. Gomułka prowadzili rozmowy z delegacją KC KPZR, która niespodziewanie przyjechała do Polski, niektóre stacjonujące w Polsce jednostki wojsk sowieckich maszerowały w kierunku Warszawy); na I sekr. KC PZPR został wybrany Gomułka, uzyskał poparcie wielu środowisk, m.in. na kilkusettysięcznym wiecu 24 X w stolicy; zapowiedziano zmiany we wszystkich dziedzinach życia społ.; jednocześnie na Węgrzech od 23 X trwały walki zbrojne, zakończone 11 XI w wyniku interwencji wojsk sowieckich; 28 X uwolniono z przymusowego pobytu w klasztorze w Komańczy prymasa Polski, kard. S. Wyszyńskiego, następnie XII 1956 władze państw. i Kościół katol. zawarły porozumienie dotyczące m.in. obsady stanowisk kośc., nauki religii w szkołach. 15–18 XI podczas rozmów delegacji pol. w Moskwie ustalono zasady stacjonowania wojsk sowieckich w Polsce, umorzenie części pol. zadłużenia, wznowienie przesiedlania Polaków z ZSRR do kraju; do końca 1956 zrehabilitowano wielu skazanych w procesach polit.; zmieniono dowództwo WP, marsz. K. Rokossowski i generałowie sowieccy wyjechali do ZSRR; dokonano zmian w składzie władz i programach: ZSL, SD, Zrzeszenia Związków Zawodowych i organizacji społ., m.in. SDP i ZLP; nastąpił rozłam w Stowarzyszeniu „Pax”, inne środowiska katol. organizowały Kluby Inteligencji Katolickiej; XII 1956 odtworzono ZHP, a I–II 1957 powstały ZMS i ZMW, rozwiązał się ZMP; XI 1956 zezwolono na tworzenie w przedsiębiorstwach państw. rad robotn. i częściowo usprawniono zarządzanie gospodarką, zapoczątkowało to w krajach komunist. tej części Europy ruch reformatorski „urynkowienia socjalizmu”; zreorganizowano część instytucji państw. i zmniejszono liczbę ich pracowników. W XI 1957 zlikwidowano Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publ.; na wsi rozpadło się ponad 80% spółdzielni produkcyjnych, odbudowano kółka roln.; ograniczono przywileje władzy; Gomułka dążył do opanowania żywiołowego ruchu społ., który uznawał za niebezpieczny dla ustroju i bezpieczeństwa Polski; I 1957 wybory parlamentarne odbyły się „bez skreśleń”. W następnych miesiącach proces częściowej demokratyzacji zahamowano, zwolennicy kontynuacji przemian (tzw. rewizjoniści) zostali potępieni (V 1957 IX Plenum KC PZPR), X 1957 rozwiązano tyg. „Po prostu”. Mimo stopniowego odejścia władz komunist. od przemian, październik 1956 miał wielkie znaczenie dla dalszej ewolucji komunizmu w Polsce w kierunku jego ograniczonej liberalizacji.

Z. Rykowski, W. Władyka, Polska próba. Październik 1956, Kraków 1989;

J. Eisler, R. Kupiecki, Na zakręcie historii — rok 1956, Warszawa 1992;

P. Machcewicz, Polski rok 1956, Warszawa 1993.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.