Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Polska, literatura, Trzecia Rzeczpospolita

Po 1989 zmieniły się warunki, w których rozwijała się literatura i życie literackie. Zniesienie cenzury przyniosło liczne przedruki literatury emigr. i drugiego obiegu wydawniczego (m.in.: Mackiewicza, Cz. Miłosza, Herlinga-Grudzińskiego, Konwickiego, Odojewskiego, A. Bobkowskiego, Wata), także zakazanych dotąd dzieł autorów zagranicznych. Istotnym zjawiskiem stała się decentralizacja kultury. Nowa sytuacja ekon. doprowadziła do upadku, zmiany formy własności i powstania wielu nowych wydawnictw. W miejsce tradycyjnych tygodników społ.-kult. powstały nowe lub wychodzące z podziemia pisma lit. (m.in.: „bruLion”, „Czas Kultury”, „Na Głos”, „Kresy”, „Fa-art”, „Tytuł”, „Tygiel Kultury”, „Kwartalnik Artystyczny”, „Nowy Nurt”), a także wpływowe dodatki lit. do największych

Stow. Pisarzy Polskich. Pierwsze kilka lat po 1989 przyniosło rewizję hierarchii lit.: twórczość wielu uznanych wcześniej pisarzy uległa zapomnieniu. Spośród starszych autorytet utrzymali tylko najwięksi (Miłosz, Herbert, Szymborska, Herling-Grudziński, Lem, Konwicki, Odojewski, M. Pankowski, J. Hartwig), z pokolenia średniego m.in.: Rymkiewicz, Kapuściński, Krall, Grynberg, P. Wojciechowski, Barańczak, E. Lipska, Zagajewski, Kornhauser, K. Karasek, B. Zadura, G. Musiał, P. Sommer. W latach 90. nastąpił wielki renesans twórczości T. Różewicza (Płaskorzeźba, Zawsze fragment, Matka odchodzi), wydarzeniem był także każdy tom poezji Miłosza (Dalsze okolice, Na brzegu rzeki, To, Druga przestrzeń), Herberta (Rovigo, Epilog burzy), Rymkiewicza (Moje dzieło pośmiertne, Zachód słońca w Milanówku) i Szymborskiej (Koniec i początek, Chwila), laureatki Nagrody Nobla 1996.

W latach 90. debiutowała tzw. generacja „bruLionu”, odchodząca od treści polit. ku poezji przeżyć osobistych i kontestacji zastanego ładu (M. Świetlicki, M. Sendecki, J. Podsiadło, E. Tkaczyszyn-Dycki, M. Baran) bądź ku afirmacji wartości kultury (K. Koehler) i religii (W. Wencel), wreszcie ku grze z lit. tradycją (A. Sosnowski). Koniec wieku przyniósł debiut pokolenia urodzonego w latach 70. (K. Siwczyk, R. Honet, J. Fiedorczuk, M. Podgórski, J. Lipszyc), wykorzystującego szeroką gamę tematów i środków poet. — od zapisu mowy potocznej i potocznego doświadczenia do skomplikowanych gier lingwistycznych i poezji wyzwolonej wyobraźni.

W dziedzinie prozy najwyższą pozycję wśród pisarzy starszych zajmował w latach 90. Herling-Grudziński (Gorący oddech pustyni). Uznaniem krytyki i czytelników cieszyła się też twórczość W. Myśliwskiego (Widnokrąg). Zapowiedzią zmiany warty była kariera późnych debiutantów, takich jak S. Chwin (Hanemann, Esther), J. Pilch (Inne rozkosze, Pod Mocnym Aniołem). Z pokolenia „bruLionu” popularność zyskała najpierw M. Gretkowska, broniąca swobody doznań i doświadczeń. Generacja ta weszła do literatury ok. 1995, wybierając początkowo fikcję, mitologizację i postmodernist. gry z literaturą zamiast dominujących wcześniej tematów polit. i nar. symboliki, by następnie, wzorem poprzedników, powracać częściej do autentyku i materiału osobistych przeżyć. W prozie dominowały nurty mitologizujące: „małe ojczyzny” (Chwin, Pilch, Huelle, O. Tokarczuk, A. Stasiuk), młodość i jej rytuały (Stasiuk, Huelle, T. Tryzna, K. Varga), życie zbiorowości w ujęciu wizyjno-symbol. (M. Tulli). Dużą rolę odgrywał też nurt feministyczny (I. Filipiak, K. Dunin) i proza tzw. banalistów (A. Wiedemann). Generacja 70. debiutowała prozą różnorodną: kreacyjną (T. Małyszek), częściej jednak powieściami opisującymi subkultury, ich język i psychologię (W. Kuczok, D. Odija), w czym znalazła jeszcze młodszych następców (D. Masłowska). Poza podziałami pokoleniowymi rozwijała się fantasy i science fiction (A. Sapkowski, J. Dukaj), duże zainteresowanie wzbudziła proza pisana przez Żydów, poświęcona ich losom wojennym i stosunkom z Polakami w XX w. (J. Olczak-Ronikier, W. Dichter). Sukcesy czytelnicze odnosiła też proza popularna, wykorzystująca poetykę melodramatu (M. Nurowska) czy powieści społ.-psychol. (D. Terakowska). Reportaż zawdzięczał wysoką rangę Kapuścińskiemu (Imperium, Heban), Krall i W. Jagielskiemu. Eseistyka swych mistrzów miała w osobach Miłosza (Rok myśliwego, Piesek przydrożny, Wyprawa w dwudziestolecie), Herberta (Martwa natura z wędzidłem, Labirynt nad morzem) oraz Lema, Herlinga-Grudzińskiego, Rymkiewicza, Zagajewskiego, M. Bieńczyka. Wśród dramatopisarzy czołowe miejsce w latach 90. zajmował nadal Mrożek, a obok niego B. Schaeffer, J. Głowacki i T. Słobodzianek. Ważną rolę w promocji nowych twórców odegrali krytycy, tacy jak: M. Stala, K. Zaleski, K. Maliszewski, J. Sosnowski, P. Czapliński, P. Śliwiński, K. Uniłowski, D. Nowacki, K. Dunin. Pojawiły się nowe formy mecenatu w dziedzinie literatury, np. opiniotwórcza lit. Nagroda Nike (przyznawana corocznie od 1996).

Jerzy Jarzębski (Trzecia Rzeczpospolita)

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.