Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Polska, literatura, Średniowiecze

Warunki sprzyjające rozwojowi piśmiennictwa kształtowały się w P. od przeł. X i XI wieku. Chrzest (966) umożliwił zbliżenie państwa Mieszka I do zach. cywilizacji chrześc., pod której wpływem rodzima kultura wzbogaciła się o znajomość pisma i języka łac. (średniowiecze). W rozwoju literatury średniow. w P. można wyróżnić 3 okresy. Pierwszy z nich (XI–XII w.) to faza bezwzględnej dominacji łaciny, a zarazem przewagi prozy artyst. nad poezją. Tworzyli wówczas przeważnie autorzy obcego pochodzenia (Bruno z Kwerfurtu, Gall Anonim), ale stosunkowo wcześnie pojawili się pisarze rodzimi (Gertruda, Wincenty zw. Kadłubkiem) inspirowani popularnymi wówczas w zach. Europie gatunkami: modlitwami, żywotami świętych oraz kronikami. Hagiografię zapoczątkowały 2 żywoty św. Wojciecha: Vita prior (Jana Kanapariusza?) oraz Vita altera Brunona z Kwerfurtu, dziejopisarstwo — roczniki (annales), spisywane zapewne już w końcu X i na pocz. XI w. Pierwszą kronikę, wzorowaną na eur. gesta ułożył Gall Anonim. Zarówno w jego dziele, jak i w późniejszej Kronice polskiej Wincentego zw. Kadłubkiem znalazły się wkomponowane w tekst prozaiczny utwory poet. — w ten sposób dziejopisarstwo przyczyniło się w P. do rozwoju świeckiej poezji, nawiązującej do wzorów europejskich. Jednocześnie powstawały prawdopodobnie pieśni liturgiczne; może w końcu XI w. zapisano (w Gnieźnie?) sekwencję ku czci św. Wojciecha. Szczególną wartość artyst. ma tzw. Modlitewnik Gertrudy, rozpoczynający rodzime piśmiennictwo, zawierający treści autobiogr. i osobiste wyznania. Z XII w. zachowały się najdawniejsze zapisy słów pol.; bulla z 1136 mieści w sobie bogaty zestaw nazw miejscowych i osobowych.

W drugim okresie literatury średniow. (XIII–XIV w.) w piśmiennictwie nadal dominowała łacina, ale wkrótce już miały pojawić się utwory w języku narodowym. Niemal wyłącznie tworzyli teraz pisarze pochodzenia pol., przeważnie kształcący się w kraju. Kontynuowano tradycyjne gatunki prozy: hagiografię i dziejopisarstwo; obie te formy uprawiał dominikanin Wincenty z Kielczy. W dziejopisarstwie tego okresu wyróżniają się zwł. Kronika Wielkopolska (Godzisława Baszki?) oraz Kronika Janka z Czarnkowa. Proza artyst. wzbogaciła się o kaznodziejstwo; pierwszym znanym autorem kazań, wypełnionych fabularnymi „przykładami” (exemplami) był Peregryn z Opola. Świecką poezję łac. reprezentowały dydakt. poematy ukazujące wady i powinności różnych grup ludzkich („stanów”); do najbardziej znanych należy Antigameratus Frowina. Jednocześnie pojawiały się utwory okolicznościowe, np. łac. pieśń O wójcie krakowskim Albercie. Bujnie rozwijała się łac. poezja liturgiczna w postaci hymnów, sekwencji, tropów i oficjów rymowanych — większość tych utworów pozostała anonimowa; do znanych z imienia twórców należą m.in.: Wincenty z Kielczy, Jan Łodzia z Kępy, Adam Świnka z Zielonej. Liturgia kośc. przyczyniła się także do rozwoju form parateatr. (tzw. dramatyzacji liturgicznych), inscenizowanych zwł. w okresie Wielkiego Tygodnia. W 2. poł. XIII w. zanotowano pierwsze zdania pol.: tzw. zdania legnickie oraz tzw. zdanie henrykowskie (1270). Przypuszczalnie w tym okresie powstawały już pol. pieśni kośc., jednakże najstarszy zapis tropu zw. płockim pochodzi z 1365. Czas powstania najdawniejszych arcydzieł literatury pol. nie jest dokładnie znany; prawdopodobnie już w końcu XIII w. ułożono (znane z późniejszych przekazów): Bogurodzicę (2 pierwsze strofy zw. archaicznymi), Kazania świętokrzyskie, zaginiony (hipotetyczny) tzw. Psałterz Kingi. Słynny Psałterz floriański został spisany na przeł. XIV i XV w. Zarówno modlitwy, jak i pol. pieśni kośc. przenikały stopniowo do obrządku mszalnego lub rozbrzmiewały podczas procesji, zapamiętywane i odtwarzane przez wiernych bez pośrednictwa tekstu pisanego. W ustnym obiegu krążyły również pieśni świeckie, m.in.: okolicznościowe, obrzędowe, biesiadne, miłosne lub swawolne, nie zachowane do naszych czasów.

Okres trzeci literatury średniow. obejmuje XV w., w którym nastąpił rozkwit średniow. literatury pol. i łac., oraz częściowo 1. poł. XVI w., kiedy stopniowemu wygasaniu tendencji średniow. towarzyszyła ekspansja zjawisk o charakterze humanist. (zapoczątkowanych już ok. poł. XV w.). W dwujęzycznym piśmiennictwie przewagę zaczęła zyskiwać twórczość polska. W rękopisach (a w 1. poł. XVI w. również w książkach drukowanych) zachował się bogaty zbiór pieśni kościelnych. Były to utwory w większości anonimowe, tematycznie związane z Wielkanocą i Bożym Narodzeniem oraz innymi świętami. W 2. poł. XV i w pierwszych latach XVI w. najwybitniejszym twórcą pol. pieśni kośc. był bł. Władysław z Gielniowa. Wybitne miejsce w poezji rel. 2. poł. XV w. zajmuje anonimowy monolog Marii pod krzyżem, zw. Lamentem świętokrzyskim, odznaczający się nieprzeciętnym kunsztem artystycznym. W XV w. powstawały też epickie pieśni o świętych (np. tzw. Legenda o św. Aleksym), a także pieśni lub dialogi eschatologiczne, traktujące o śmierci i życiu przyszłym (Skarga umierającego, Dusza z ciała wyleciała, dialog Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią). Świeckie utwory wierszowane reprezentują m.in.: obyczajowa Pieśń o chlebowym stole (Przecława Słoty?), okolicznościowy Wiersz o zabiciu Andrzeja Tęczyńskiego, nawiązujący do tradycji poematów „stanowych” anonimowy wiersz o chytrych kmieciach (tytuł nadany przez wydawcę Satyra na leniwych chłopów). Ślady szerzenia się w P. idei husyckich zachowały się w polemiczno-rel. pieśni Jędrzeja Gałki z Dobczyna, zw. Pieśnią o Wiklefie. Nadal funkcjonowały pieśni okolicznościowe, ludyczne, miłosne i swawolne, zachowane do dziś we fragmentach. Prozę tego okresu w języku pol. reprezentują gł. przekł. Biblii (tzw. Biblia królowej Zofii) i osobno Księgi Psalmów (np. Psałterz puławski). U schyłku XV i w 1. poł. XVI w. rozwijała się proza narracyjna o tematyce apokryficznej; najwybitniejszym jej przykładem jest Rozmyślanie przemyskie; dużą popularnością cieszył się Żywot Pana Jezu Krysta (1522) Baltazara Opeca; wybitną wartość lit. i rel. mają Rozmyślania dominikańskie. W omawianym okresie powstawały też pol. kazania (np. Kazania gnieźnieńskie), utwory hagiograficzne oraz modlitewniki. Spośród tych ostatnich do najbardziej znanych należy Raj duszny (1513) Biernata z Lublina. Na prozę o tematyce świeckiej składały się gł. żakowskie listy miłosne oraz fabularne „historie” (np. tzw. Powiastki polsko-włoskie, Historie rzymskie). W języku łac. oprócz pieśni liturgicznych lub dydakt. poematów „stanowych” pojawiły się nie znane wcześniej gatunki poezji okolicznościowej, popularne gł. w środowisku dworskim. W otoczeniu król. powstawały m.in. pieśni panegiryczne (np. Laus Cracoviae Stanisława Ciołka). Okolicznościowe wiersze towarzyszyły wydarzeniom publ., zwł. wiktorii grunwaldzkiej (1410) oraz klęsce warneńskiej (1444).

Pod koniec XV w. w poezji łac. pojawiały się pierwsze elementy tendencji prehumanistycznych. Z pocz. XVI w. zachowała się grupa wierszowanych utworów żakowskich, nawiązujących do średniow. tradycji łac. poezji goliardów; są wśród nich gł. pieśni o treści ludycznej, miłosnej i swawolnej, nie brak wszakże utworów obrazujących nędzę krak. żaków. Łacina była nadal językiem form parateatr. towarzyszących liturgii kośc., zwł. w okresie Wielkiego Tygodnia, a także coraz liczniej aranżowanych inscenizacji bożonarodzeniowych; jasełkom towarzyszyły niekiedy śpiewy polskie. Tradycyjny nurt prozy łac. reprezentowało przede wszystkim kaznodziejstwo popularne. Kaznodziejstwo uczone, a nadto oratorstwo świeckie, proza epistolarna, traktatowa i publicyst. rozwijały się w XV w. gł. w środowisku nauk. Akad. Krakowskiej. Do najwybitniejszych twórców „prozy uczonej” można zaliczyć m.in.: Mateusza z Krakowa, Pawła Włodkowica z Brudzenia, Stanisława ze Skarbimierza, Tomasza Strzempińskiego, Jakuba z Paradyża. Autorem wybitnych mów okolicznościowych oraz oracji sławiących nauki był Jan z Ludziska. Szczytowym osiągnięciem historiografii łac. XV w. stało się dzieło Jana Długosza Annales... Regni Poloniae.

Teresa Michałowska

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.