Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Polska, literatura, pozytywizm

Pozytywizm warsz. był prądem umysłowym i okresem w dziejach kultury i literatury pol. obejmującym lata od upadku powstania styczniowego 1863–64 do ostatniego 10-lecia XIX w. Zarówno jego ramy czasowe, jak i termin, zwł. w zastosowaniu do zjawisk lit., były i są nadal przedmiotem dyskusji (pozytywizm). Sami twórcy ruchu pozytywist. (m.in. P. Chmielowski) przyznawali, że nazwę tę traktowali umownie, ponieważ początek jego ofensywy zbiegał się w czasie z rozwojem pozytywizmu jako kierunku filoz. w Europie. W odniesieniu do literatury używano także określeń: literatura realizmu, literatura realizmu i naturalizmu, a 1948–56 stosowano termin realizm krytyczny.

Pozytywizm w Warszawie narodził się gł. w wyniku ówczesnego układu stosunków społ. i politycznych. Klęska powstania postawiła pod znakiem zapytania sens podejmowania wysiłków zbrojnych. Za najważniejsze w tej sytuacji uznano kształcenie się, starania o wszechstronny rozwój kraju, przebudowę stosunków społ., dbałość o oświatę i kulturę. Głównymi szermierzami tej pokojowej walki byli słuchacze, następnie wychowankowie Szkoły Gł. Warsz., a polem, na którym staczano boje, była prasa warsz., zwł. „Przegląd Tygodniowy Życia Społecznego, Literatury i Sztuk Pięknych”. Program lit. epoki głosił postulat utylitaryzmu, czyli służebności literatury wobec nowych wyzwań. Romantycznemu pojęciu wieszcza przeciwstawiono ideał pisarza-obywatela. Postulat utylitaryzmu literatury sprowadzono do funkcji dydakt., a jej tendencyjność do podejmowania najbardziej aktualnych tematów z życia społ. i obyczajowego oraz kreacji wzorców osobowych. Ten kierunek twórczości był realizowany gł. w prozie (E. Orzeszkowej Pan Graba, Marta, H. Sienkiewicza Humoreski z teki Worszyłły, M. Bałuckiego O kawał ziemi, Byle wyżej), niekiedy także w poezji (J. Ochorowicz — młodzieńcze wiersze, S. Grudziński, A. Pilecki, M. Dobrzański, K. Świdziński).

W 2. poł. lat 70. zasadę utylitaryzmu w literaturze pojmowano jako spełnianie funkcji poznawczej w sposób właściwy dla specyfiki twórczości artystycznej. Dominującym kierunkiem stał się realizm, którego największe osiągnięcia dokonały się w powieści (Orzeszkowej Meir Ezofowicz, Dziurdziowie, Nad Niemnem, Cham, Prusa Placówka, Lalka), a także w nowelach i opowiadaniach (Sienkiewicz, M. Konopnicka, W. Gomulicki, K. Junosza-Szaniawski). Po 1880 debiutowali pisarze pozostający pod wpływem naturalizmu. Naturaliści zdecydowanie odrzucili tendencyjność, głosili konieczność obiektywizmu artyst., co oddziałało zarówno na pisarzy, jak i krytyków. Pionierami nowego kierunku w krytyce byli: A. Sygietyński (literatura) i S. Witkiewicz (szczególnie malarstwo), a gł. przedstawicielami w literaturze: Sygietyński (powieść Na skałach Calvados), A. Gruszecki (twórca „monografii powieściowych” różnych środowisk), A. Dygasiński (piewca świata zwierzęcego), ponadto G. Zapolska, W. Karczewski, Z. Niedźwiecki.

Pod koniec XIX w. w twórczości pisarzy pokolenia pozytywist. wystąpiły objawy kryzysu światopoglądowego, a także próby zmian konwencji artyst. pod wpływem nowych zjawisk w literaturze tworzonej przez nowe pokolenie. W utworach pisarzy pozytywizmu pojawiły się postaci rozczarowane, zagubione, poszukujące sensu istnienia, zmagające się z podstawowymi problemami egzystencji człowieka (np. Emancypantki Prusa, opowiadania Orzeszkowej ze zbioru Melancholicy). Celom analizy psychol. służyło wprowadzenie narracji w formie pamiętnika lub dziennika bohatera (Bez dogmatu Sienkiewicza, utwory I. Dąbrowskiego). Szczególną rolę odegrała powieść hist. — do 1887 tworzył J.I. Kraszewski, największą sławę zaś osiągnął Sienkiewicz (Trylogia, Quo vadis?, Krzyżacy). Powieścią historiozoficzną można nazwać Faraona Prusa. Ponadto ten rodzaj prozy tworzyli: A. Krechowiecki, W. Gomulicki, F. Rawita-Gawroński. Rozwijała się również tzw. powieść popularna, której schematy fabularne ogniskowały się wokół romansu i przygody (M. Rodziewiczówna). Znacznie mniejsze osiągnięcia miał pozytywizm w dziedzinie poezji. Najwybitniejszymi poetami okresu byli: piewca ideałów pokolenia A. Asnyk (liryka opisowa, erotyki, cykl sonetów Nad głębiami, zawierający jego filozofię poet.) i M. Konopnicka (liryka lud., obrazki, poemat Pan Balcer w Brazylii); epoce pozytywizmu towarzyszył również poeta starszego pokolenia F. Faleński. Poezję tworzyli też: L. Sowiński, A. Michaux (Miron), W. Ordon, W. Bełza, Gomulicki, C. Jankowski. Spośród gatunków dram. najbardziej rozwinęła się komedia: M. Bałucki, J. Bliziński, ponadto J. Narzymski, E. Lubowski, K. Zalewski, Z. Sarnecki. Wybitnym zjawiskiem w dziejach dramatu pol. stała się twórczość Zapolskiej.

W okresie pozytywizmu nastąpił wyjątkowo bujny rozwój prasy, wykształciły się nowe formy wypowiedzi dziennikarskiej, które stały się trwałym dorobkiem w tej dziedzinie, m.in. felieton, którego szczególną odmianą była kronika (klasycy tego gatunku — Prus Kroniki tygodniowe, J. Lam Kroniki lwowskie, Świętochowski Liberum veto). Rozwinęły się też formy wypowiedzi nauk., łączące rzetelność warsztatową i precyzję sądów z walorami literackimi. Zjawiska te są najbardziej widoczne na gruncie historiografii w pracach K. Szajnochy, L. Kubali, W. Łozińskiego i K. Chłędowskiego. Mimo schyłku pozytywizmu reprezentujący go pisarze nadal tworzyli, osiągając niezaprzeczalne sukcesy (np. Orzeszkowej Ad astra, Gloria victis), a ponadto w wielu sytuacjach odwoływano się do ich autorytetu. Największą rolę odegrał tu Sienkiewicz (1905 otrzymał lit. Nagrodę Nobla).

Do tradycji pozytywizmu nawiązywali myśliciele następnej epoki (np. S. Brzozowski), kontynuacją osiągnięć wielkiego realizmu powieściowego były utwory S. Żeromskiego, W.S. Reymonta, M. Dąbrowskiej, a felietonistyki — wypowiedzi A. Słonimskiego.

Stanisław Fita

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.