Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Polska, literatura, Oświecenie

W historii kultury i literatury pol. obejmuje 2. poł. XVIII i pocz. XIX w.; jest pierwszą epoką nowoż. kultury w P. Rozpoczęło się ok. 1750, z opóźnieniem względem Zachodu (oświecenie), a kresu dobiegło równocześnie — 1815, w trakcie kongresu wiedeńskiego. We wczesnym oświeceniu (1750–64) panował wciąż model kultury sarmackiej i późnobarok. estetyka. Edukacja jezuicka przyczyniała się do zepsucia języka i lit. gustu. Na progu nowej epoki szczególną rolę odegrała reforma edukacji przygotowana przez pijara, S. Konarskiego, który rozpoczął również batalię o udoskonalenie języka ojczystego. Rychło wsparli go na tym polu także inni, m.in. F. Bohomolec. W literaturze wczesnego oświecenia brak wybitniejszych zjawisk, nawet chlubne wyjątki miały znaczenie jedynie w skali lokalnej, jak np. twórczość J.E. Minasowicza, E. Drużbackiej i W. Rzewuskiego, zmierzających wprawdzie do klas. prostoty wyrazu, jednak tkwiących jeszcze w estetyce minionej epoki, zwł. w barok.-kontrreformacyjnym światopoglądzie. W najlepszych utworach Drużbackiej (Cztery pory roku) zderzenie przeciwstawnych estetyk zaowocowało wzmożoną ekspresją. U Rzewuskiego dominował już wzorzec klasycyst., o czym świadczył nawiązujący do utworów Horacego i N. Boileau poemat dydakt. Nauka wierszopiska (złożony z kunsztownych oktaw), pisany językiem klarownym i potoczystym. Jeszcze silniejsze tendencje barok. ujawniły się w przenikniętych obsesją śmierci groteskowych poezjach J. Baki oraz liryce rel. K. Benisławskiej, choć utwory te powstały w pierwszej fazie oświecenia dojrzałego.

W okresie tym — od wstąpienia na tron Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764) do upadku państwa (1795) — realizowano król. program reform, któremu służył, wspierając i popularyzując go, mecenat nad nauką, sztuką i literaturą. Ważne miejsce w owym programie zajmował Teatr Narodowy, zał. 1765 — jako jeden z pierwszych w Europie. Istotne znaczenie miały także Szkoła Rycerska i Komisja Edukacji Narodowej. Rolę kulturotwórczą odgrywały czasopisma: nawiązujący do ang. „Spectatora” „Monitor” oraz pierwsze pol. czasopismo lit. „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne”. Prądem lit., któremu patronował dwór monarszy był klasycyzm. Upatrywano w nim antidotum na kulturę zwyrodniałego baroku, miał oczyścić język, udoskonalić sposób wyrażania myśli, poprawić smak. Cechą charakterystyczną oświec. klasycyzmu pol. było przypisanie literaturze funkcji społ. (moralizatorskich, patriot., wychowawczych). Z biegiem czasu zaczęto kwestionować wychowawcze cele literatury, manifestować niezależność myślenia, podkreślać wagę indywidualnego przeżycia, rolę namiętności i uczucia. Alternatywne prądy lit. rozwijały się na prowincji, w niektórych dworach magnackich, zwł. Czartoryskich; patronowali oni sentymentalizmowi (w najsławniejszym ośrodku lit. w Puławach) i rokoko (imprezy kult. w podwarsz. Powązkach).

W poezji oświec. trudno znaleźć arcydzieła liryki, natomiast nieustannie owocowały nimi klasycyst. gatunki — bajka i satyra. Głosicielem oświec. ideałów, o znacznym wpływie na poezję tego czasu, której wykuwał drogę od estetyki barok. do klasycyst., był A. Naruszewicz, autor programowych ód i pełnych namiętności satyr (Reduty, Wiek zepsuty, Głupstwo), gromiących fircyków, głupców, świętoszków. Znamiona arcydzieł noszą satyry I. Krasickiego, należące do szczególnych osiągnięć artyst. w nowoż. dziejach tego gatunku literackiego. Krasicki-satyryk ukazuje bezsprzeczną głupotę oraz pozorną mądrość nowomodnych filutów i mędrków, skąpstwo, pieniactwo, pijaństwo i intrygi życia dworskiego. Zmienność perspektywy spojrzenia, trafnie uchwycone typy bohaterów, zróżnicowanie tonu wypowiedzi, subtelna ironia i doskonałość wiersza składają się na dzieło wybitne. Za takie uważa się także jego bajki epigramatyczne (Bajki i przypowieści), o precyzyjnej konstrukcji układu fabularnego, opartego na zasadzie symetrii. Twórcą innego typu bajki — narracyjnej, był S. Trembecki; bajki te cechuje plastyka, siła wyrazu, wyrazista pointa. Trembecki tworzył również wiersze polit., poematy filoz. i opisowe, w których głosił pochwałę tolerancji i in. idei oświec. (Polanka, Powązki), ale także ukazywał tragizm ludzkiej egzystencji. Rozkwit poematu heroikomicznego dokonał się za sprawą Krasickiego (Myszeida, Monachomachia). Wielkich dzieł nie stworzyli inni poeci dojrzałego oświecenia, związani z klasycyzmem, ale mający też wyraziste koneksje z sentymentalizmem i rokokiem, jak np. K. Węgierski czy J. Jasiński. Obaj byli indywidualistami, patrzącymi na świat z perspektywy jednostki, buntowali się przeciwko niesprawiedliwości społ.; byli z ducha rewolucjonistami, a także libertynami. Narastający w latach 80. nurt sentymentalizmu doszedł do głosu w twórczości F.D. Kniaźnina, a zwł. „poety czułego serca” F. Karpińskiego, autora sielanek (Laura i Filon), a także wybitnej poezji rel. (Pieśń o Narodzeniu Pańskim — incipit Bóg się rodzi, Kiedy ranne wstają zorze). Kniaźnin, twórca m.in. zgrabnych erotyków, prawdziwej wielkości dotknął w utworach powstałych w latach 90.

Powołanie do życia teatru publ. stworzyło warunki do rozwoju rodzimej dramaturgii. Nie ziściło się jednak marzenie o powstaniu wielkiej nar. tragedii. Rozwijała się gł. komedia satyryczna i obyczajowa (Bohomolec Małżeństwo z kalendarza, F. Zabłocki Fircyk w zalotach, J. Potocki Parady, napisane w języku fr.). W upowszechnianiu nowych idei i form lit. znaczną rolę odegrały przekładane z języka fr. dzieła Woltera, J.J. Rousseau, komedie Moliera. Sukcesy sceniczne odnosiły adaptacje sztuk obcych (ich zasady sformułował A.K. Czartoryski w przedmowie do Panny na wydaniu) i oryginalne próby w dziedzinie dramy mieszczańskiej. Wzrost świadomości estet. znalazł m.in. odbicie w poemacie F.K. Dmochowskiego Sztuka rymotwórcza. U schyłku Rzeczypospolitej największym powodzeniem cieszyły się sztuki o charakterze polit.: Powrót posła J. Ursyna Niemcewicza i Henryk VI na łowach W. Bogusławskiego; osiągnięcia opery nar. zapoczątkował Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale Bogusławskiego.

Za pierwszą „nowoczesną” powieść pol. uznaje się Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki (1776) Krasickiego. Zarówno ten utwór, jak i in. powieści Krasickiego wywarły wpływ na kształt tego gatunku w ówczesnej P. Z perspektywy literatury powsz. bardziej interesujące wydają się jednak listy poet. i powiastki filoz. Krasickiego, Historia narodu polskiego Naruszewicza, a zwł. publicystyka polit. H. Kołłątaja i S. Staszica. Kołłątaj i Staszic przyczynili się do powstania tekstu Konstytucji 3 maja (pierwszej w Europie, a drugiej na świecie), uchwalonej 1791.

W okresie późnego oświecenia (1795–1815) powstało 1800 w prus. Warszawie pol. TPN, które stanęło na straży kultury narodowej. Odrodził się teatr, zaczęło funkcjonować zreformowane szkolnictwo. Literatura nie miała tak wielu osiągnięć, jak w okresie oświecenia dojrzałego, ale wydała przynajmniej 2 arcydzieła: poemat filoz.-opisowy Sofijówka Trembeckiego oraz powieść francuskojęzyczną J. Potockiego Rękopis znaleziony w Saragossie. Wartością artyst. odznaczyły się także: cykl ód Koźmiana oraz tragedie klasycyst.: Barbara Radziwiłłówna A. Felińskiego i Bolesław Śmiały A. Hoffmanna. W poezji późnego oświecenia silnemu, aczkolwiek kostniejącemu, nurtowi klasycyst. towarzyszył nurt sentymentalny o cechach wyraźnie preromant. (J.P. Woronicz), który dominował już w ówczesnej prozie (F. Bernatowicz, L. Kropiński, A. Mostowska, M. Wirtemberska).

Jerzy Snopek

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.