Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Polska, literatura, druga wojna światowa

Druga wojna świat. oraz okupacja niem. i sowiecka przerwały gwałtownie instytucjonalny obieg literatury. Wielu pisarzy zginęło na skutek działań wojennych, okupacyjnego terroru lub w walce z wrogiem. W okupowanej P. rozwinęły się różne formy podziemnego życia kult.; konspiracyjnie wydawano tomiki i antologie poezji (np. Pieśń niepodległa, pod redakcją Miłosza, Słowo prawdziwe, pod redakcją Zagórskiego, Z otchłani, pod redakcją T. Sarneckiego, Śpiew wojny, pod redakcją S. Skwarczyńskiej i M. Żuławskiego) oraz zeszyty poet. „Werble Wolności”, w których ukazywały się utwory zarówno poetów starszej i średniej generacji (m.in.: L. Staffa, M. Jastruna, Miłosza, Zagórskiego, W. Bąka), jak i debiutantów: K.K. Baczyńskiego, T. Borowskiego (związanych ze środowiskiem „Drogi”), W. Bojarskiego, Z. Stroińskiego, A. Trzebińskiego, T. Gajcego (Sztuka i Naród), R. Bratnego, W. Zalewskiego (związanych z pismem „Dźwigary”), W. Żukrowskiego (współred. krak. „Miesięcznika Literackiego”). W poezji okresu wojennego ton elegijny, sentymentalny mieszał się z patosem oraz tradycyjną, romant.-powstańczą topiką, powszechnie stosowano w niej stylizację rel.; w wielu przejawach poezja ta — budowana wg utrwalonych schematów rytmicznych, nasycona utartymi wyrażeniami zakorzenionymi w tradycji literatury ustnej, często anonimowa — była bliska folklorowi. Wielką popularnością cieszyły się pieśni żołnierskie i partyzanckie, piosenki okolicznościowe oraz utwory satyryczne wierszem i prozą, będące swoistą obroną przed grozą okupacyjnej rzeczywistości; pisywali je m.in.: S.R. Dobrowolski, A. Maliszewski, T. Hollender. Ukazywały się konspiracyjne czasopisma satyryczno-humorystyczne (m.in. „Lipa” w Warszawie, „Na ucho” w Krakowie). Ważnymi osiągnięciami prozatorskimi tego okresu są: nowele Andrzejewskiego, opowieść dokumentalna A. Kamińskiego Kamienie na szaniec, reportaże dokumentalne z getta A. Szymanowskiego i M. Kann, dzienniki Nałkowskiej, Irzykowskiego, K.L. Konińskiego, Trzebińskiego, eseje B. Suchodolskiego poświęcone zagadnieniom kultury współcz. Skąd i dokąd idziemy, szkic kryt. Wyki List do Jana Bugaja, o twórczości Baczyńskiego, oraz jego eseje hist.-filoz. napisane w czasie okupacji, zebrane później w tomie Życie na niby. Wielu pisarzy znalazło się na terenach objętych okupacją sowiecką, gł. we Lwowie. Niektórzy spośród nich byli poddawani represjom; ich dram. losy i przeżycia znalazły świadectwo gł. w literaturze wspomnieniowej (np. J. Czapskiego Wspomnienia starobielskie). Część pisarzy uczestniczyła w formach pol. życia kult. mających przyzwolenie sowieckich władz; wśród współpracowników wyd. we Lwowie komunist. miesięcznika społ.-lit. „Nowe Widnokręgi”, redagowanego przez W. Wasilewską, byli m.in.: Boy-Żeleński, J. Broniewska, H. Górska, M. Jastrun, A. Rudnicki, Przyboś, J. Putrament, A. Ważyk. Po wybuchu wojny niem.-sowieckiej część lwowskiej grupy pisarzy znalazła się w głębi ZSRR; niektórzy (Putrament, L. Szenwald, Ważyk, L. Pasternak) wstąpili w szeregi 1. armii WP. Z przedstawicielstwem rządu RP w ZSRR był związany tyg. „Polska”, wyd. 1941–43 w Kujbyszewie przy udziale K. Pruszyńskiego i T. Parnickiego. Wraz z armią gen. W. Andersa opuścili ZSRR: H. Naglerowa, Broniewski, Czapski, G. Herling-Grudziński; w środowisku Armii Pol. na Wschodzie, a następnie we Włoszech działali też: M. Hemar, J. Jasieńczyk, M. Wańkowicz, J. Bielatowicz, który patriot.-żołnierską poezję tego środowiska zgromadził w antologiach: Azja i Afryka, Poezja Karpacka, Nasze granice w Monte Cassino, Przypływ. Do bujnego rozwoju życia lit. przyczyniły się pisma „Orzeł Biały” i „W drodze” (red. m.in. Broniewski, W. Weintraub), prowadzące także prężną działalność wydawniczą (m.in. «Biblioteka „Orła Białego”»).

Liczna grupa pisarzy pol. przebywała 1940–41 na emigracji we Francji, a następnie w W. Brytanii lub USA. W Paryżu pol. środowisko lit. skupiało się wokół pism „Polska Walcząca” oraz „Wiadomości Polskie, Polityczne i Literackie”; po wkroczeniu wojsk niem. do Francji uległo ono rozproszeniu. Niepowtarzalne świadectwo życia w okupowanej Francji przyniosły Szkice piórkiem A. Bobkowskiego, dziennik z lat 1940–44. W W. Brytanii znaleźli schronienie m.in.: Słonimski, S. Baliński, Pawlikowska-Jasnorzewska, Kuncewiczowa, Nowakowski, Pruszyński. W Londynie zostały wznowione „Wiadomości Polskie, Polityczne i Literackie”, ukazywał się także mies. lit. „Nowa Polska”. W USA przebywali m.in.: Tuwim, Lechoń, Wierzyński, J. Wittlin; w Nowym Jorku ukazywało się pismo lit. „Tygodnik Polski”. Pisarze pol. przebywali także na terenie Rumunii (Iłłakowiczówna), Węgier (S. Vincenz), Argentyny (Gombrowicz), Hiszpanii (J. Łobodowski), Szwajcarii (Stempowski). Szczególne świadectwo hist.-moralne pozostawiła literatura tworzona w gettach, także w języku pol. (np.: poezje W. Szlengla i H. Łazowertówny oraz dzienniki J. Korczaka). Twórczość lit. podejmowali także pisarze będący więźniami obozów jenieckich w Niemczech (Gałczyński, T. Sułkowski, S. Flukowski) oraz obozów koncentracyjnych Auschwitz, Ravensbrück i in. (wiersze Borowskiego oraz Z. Romanowiczowej). W literaturze lat wojny prócz dominującego nurtu bezpośredniego zaangażowania patriot. (wiersze: Bagnet na broń Broniewskiego, Alarm Słonimskiego, Pieśń o żołnierzach z Westerplatte Gałczyńskiego, Póki my żyjemy Przybosia) zrodziły się pierwsze próby filoz.-moralnego uogólnienia doświadczeń okupacji (Staff, Jastrun, Miłosz, Andrzejewski) i tragicznych losów młodego pokolenia (wiersze Baczyńskiego, Borowskiego, Gajcego, Trzebińskiego, Stroińskiego).

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.