Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Polska, historia, 966–1572

Ziemie dorzecza Odry i Wisły, leżące poza granicami imperium rzym., relatywnie późno znalazły oświetlenie w źródłach pisanych; traktowano je jako teren styku germ.-scytyjskiego. Dopiero ich wejście w krąg świata chrześc. i wynikająca stąd potrzeba używania pisma stworzyły możliwość utrwalania wydarzeń. Pod piórem kronikarzy mit początków przekształcał się w dzieje bajeczne. Wplatały się w nie wątki bibl., antyczne i najczęściej dynastyczne. Na pocz. XII w. Gall Anonim utrwalił mit dynastyczny, dotyczący przejęcia przez Piastów władzy z rąk Popielidów i nadprzyrodzonego znaku (tajemniczy wędrowcy na postrzyżynach Siemowita i cud rozmnożenia jadła i napoju), który temu aktowi towarzyszył. Piszący ok. 100 lat później Wincenty zwany Kadłubkiem wplótł świadomie w przezierające z legend zamierzchłe dzieje P. wątki antycznego świata Greków i Rzymian. W jego lit. wizji przodkowie Polaków, zw. Lechitami, walczyli z Aleksandrem III Wielkim, Juliuszem Cezarem, Krassusem. Krak to Gracchus, a Popiel to Pompilius. Legenda Kraka i Wandy dotyka wątku hist. Wandalów (Wisłę nazywano Wandalus). Piszący w Krakowie przed 1320 kronikarz Dzierzwa sięgnął po raz pierwszy do dziejów bibl., wyprowadzając od Jafeta — Wandala (Wandalus), który miałby być „ojcem Polaków”. Młodszy zapewne od niego anonimowy autor Kroniki wielkopolskiej odniósł się do wspólnoty słow., wyprowadzając ją z Panonii. Nie rezygnował przy tym z wątku bibl. — synami Pana, protoplasty Panończyków, mieli być Lech, Czech i Rus, którzy dali początek 3 odłamom Słowian. Lech na północy zał. swoje gniazdo — Gniezno.

Od historii bajecznej dystansuje się historiografia naukowa. Przyjmuje się, że powstanie państwa Piastów poprzedziło istnienie licznych nietrwałych organizmów plemiennych. Nazwy niektórych z nich są poświadczone w źródłach obcych (Bobrzanie, Dziadoszanie, Golęszyce, Goplanie, Lędzianie, Opolanie, Pyrzyczanie, Ślężanie, Trzebowianie, Wiślanie, Wolinianie), innych można się domyślać (Polanie, Mazowszanie, Łęczycanie, Sieradzanie). W IX w. wybijały się przynajmniej 2 większe związki plemienne. W dorzeczu Warty było to państwo Polan, którego władców wywodzących się od Piasta (Siemowit, Leszek, Siemomysł) wymienił Gall, oraz w dorzeczu górnej Wisły państwo Wiślan. W X w. państwo Polan pod panowaniem Mieszka I rozwinęło się w silny organizm polit., a terytorium państwa Wiślan wraz ze Śląskiem znalazło się pod panowaniem czeskim.

Przełomowe znaczenie w dziejach P. miało panowanie Mieszka I. Stworzył on jej b. korzystne podstawy terytorialne i uczynił ją podmiotem życia polit. ówczesnej Europy. W poł. lat 60. IX w. jego państwo graniczyło na pn. wschodzie z Prusami i Rusią, a na pn. zachodzie skutecznie stawiło czoło ekspansji wschodnioniem. władców terytorialnych (972 zwycięstwo pod Cedynią) i zawładnęło Pomorzem Zachodnim lub większą jego częścią. Około 990 w granicach państwa polańskiego znalazły się Śląsk i Małopolska. W 966 Mieszko I przyjął wraz ze swoim otoczeniem chrzest za pośrednictwem Czech, a pod kośc. patronatem biskupstwa ratyzbońskiego; 968 utworzono misyjne biskupstwo w Poznaniu. Dało to początek chrystianizacji państwa polańskiego (chrzest Polski). Śląsk i Małopolska podlegały temu procesowi już wcześniej, wraz z państwem czeskim. Zbudowany wówczas system skarbowy, który pozwolił funkcjonować w sposób trwały dużemu organizmowi polit., zasadzał się na daninach ludności i na planowo tworzonych samowystarczalnych włościach, dostarczających niezbędnych produktów dla załóg wojsk. (drużyn) oraz dworów często przemieszczającego się władcy. Mieszko utrzymywał sojusz z cesarstwem, a pod koniec życia aktem Dagome iudex poddał swoje państwo pod protekcję Stolicy Apostolskiej. Po śmierci Mieszka I (992) władzę przejął Bolesław I Chrobry. Początkowo utrzymywał dobre stosunki z cesarstwem, popierał też chrystianizację kraju. Przyjął w P. uchodzącego z Czech bpa praskiego Wojciecha i zorganizował jego wyprawę misyjną do pogańskich Prus. Śmierć męczeńską Wojciecha (997) wykorzystał doskonale — doprowadził do wyniesienia go na ołtarze (999), co zaowocowało utworzeniem przez Stolicę Apostolską „arcybiskupstwa św. Wojciecha” w Gnieźnie (999), wizytą ces. Ottona III w Polsce u grobu męczennika (gnieźnieński zjazd 1000) i inwestyturą arcybiskupa w osobie Radzima Gaudentego. Nowo utworzonej pol. prowincji kośc. podporządkowano biskupstwa w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu; poza jej strukturą pozostało biskupstwo poznańskie. Symbolika zastosowana przez Ottona III wobec Bolesława Chrobrego oznaczała włączenie władcy P. do eur. rodziny panujących pod zwierzchnią władzą cesarza oraz przygotowanie do król. koronacji. Wraz ze śmiercią ces. Ottona III (1002) i wstąpieniem na tron niem. Henryka II nastąpił zwrot w polityce Bolesława wobec Niemiec. W 1002 zajął Łużyce i Milsko, w roku następnym wmieszał się w sprawy czes. przeciwko Bolesławowi III Rudemu i przejął tron Czech, który po 18 miesiącach utracił, zachowując Morawy i zapewne Słowację. W rezultacie wielu zbrojnych zmagań z Niemcami (1003–05, 1007–13, 1015–18) zatrzymał Łużyce, Milsko i Morawy. W 1013 i 1018 dokonał 2 najazdów na Ruś, które sięgnęły Kijowa i przyniosły krótkotrwały sukces polit.; zwierzchności nad Kijowem nie utrzymał, ale zajął Grody Czerwieńskie. Jego panowanie zakończyła koronacja król. 1025.

Po śmierci Bolesława (1025) władzę objął Mieszko II i natychmiast został koronowany na króla P. Kontynuując ojcowską politykę, zaangażował się w wewnątrz niem. spór o tron król. (2 najazdy na Niemcy po rz. Soławę w Saksonii); jego ekspansywna polityka naraziła P. na wrogość sąsiadów, uaktywnili się też pretendenci do tronu w łonie dynastii. W 1031 dokonano najazdu z Niemiec i Rusi, Mieszko schronił się w Czechach, a 1032 musiał się zrzec korony; 1031 P. utraciła Łużyce i Milsko, Grody Czerwieńskie, Morawy i (prawdopodobnie) Słowację; Pomorze Zach. odpadło być może nawet wcześniej. Po śmierci Mieszka (1034) rozmiary katastrofy państwa powiększyły: reakcja pogańska, rewolucja społ., separacja Mazowsza, a 1038 najazd ks. Brzetysława czes., połączony z ograbieniem i zniszczeniem Wielkopolski (Gniezno, Poznań, Giecz), wywiezieniem ciał św. Wojciecha, Radzima Gaudentego i 5 braci męczenników oraz oderwaniem od P. Śląska. Z głębokiego kryzysu wyprowadził kraj syn Mieszka II, Kazimierz I Odnowiciel, który z Krakowa prowadził odbudowę terytorium państwa, jego organizacji kośc. oraz siły militarnej. Pokonał uzurpatora mazowieckiego Miecława, odzyskując Mazowsze (1047), odebrał Czechom Śląsk (1050), odtworzył arcybiskupstwo z siedzibą w Krakowie, rekrutację armii oparł na posiadaniu ziemi. Po zmarłym (1058) Kazimierzu Odnowicielu rządy objął jego najstarszy syn, Bolesław II Szczodry. Wdał się w kilka konfliktów zbrojnych z Czechami, na Węgrzech popierał roszczenia do tronu przeciwników stronnictwa cesarskiego, ingerował w sprawy Rusi. Kontynuował dzieło ojca odbudowy i dostosowania do nowych potrzeb organizacji kośc.: odtworzył arcybiskupstwo gnieźn., powołał do życia biskupstwo w Płocku, ufundował klasztory benedyktyńskie w Mogilnie i w Tyńcu. W 1076 koronował się na króla P. W niejasnych okolicznościach wdał się w spór z bpem krak. Stanisławem, który na mocy wyroku sądu król. został skazany na obcięcie członków. Wykonanie wyroku zmobilizowało przeciwników króla, który musiał uchodzić z kraju. Władzę po nim 1079 przejął jego brat, Władysław I Herman. Państwo ulegało osłabieniu, co było wypadkową rosnącego znaczenia możnowładztwa (zwł. wielką rolę odegrał palatyn Sieciech), rozradzania się dynastii i cech osobowościowych panującego. Po śmierci Władysława (1102) powstały 2 organizmy polit. rządzone przez jego synów: władztwo Zbigniewa, obejmujące Wielkopolskę, Kujawy i Mazowsze, oraz Bolesława III Krzywoustego, złożone z Małopolski i Śląska. W rezultacie walk (m.in. 1109 najazd niem.-czes. na Śląsk) Bolesław 1113 ostatecznie objął samodzielne rządy. Przedmiotem jego zainteresowania jeszcze za życia ojca było Pomorze, utracone po śmierci Bolesława Chrobrego. Przed 1119 zawładnął Pomorzem Gdańskim, a w 2 układach z ks. Warcisławem I (1221 i 1224) narzucił zwierzchność lenną Pomorzu Zachodniemu. Utworzone wówczas biskupstwa we Włocławku i Lubuszu miały wraz z biskupstwem pozn. i arcybiskupstwem gnieźn. rozciągnąć kośc. zwierzchność P. nad Pomorzem; odrębne biskupstwo pomor. powstało 1140 w Wolinie (ok. 1176 przeniesione do Kamienia Pomorskiego). Wielkie znaczenie miał statut sukcesyjny Bolesława (tzw. testament Bolesława III Krzywoustego), który ustanawiał nad całą P. władzę wielkoksiążęcą, opartą na niedziedzicznej dzielnicy krak., a zarazem osobne dzielnice dziedziczne dla poszczególnych książąt (pryncypat, seniorat). Wbrew pozorom miał on zapobiec rozdrobnieniu państwa w sytuacji, gdy Krzywousty pozostawił 5 synów.

Po śmierci Bolesława wkrótce doszło do konfliktu między seniorem Władysławem II (Wygnańcem) i przyrodnimi braćmi. Pokonany senior musiał uchodzić z P. i szukać pomocy u cesarza. Władzę wielkoksiążęcą objął Bolesław IV Kędzierzawy; 1157 ces. Fryderyk I Barbarossa podjął wyprawę przeciwko niemu i w pokoju krzyszkowskim 1157 wymusił na księciu uznanie zwierzchności cesarskiej. Władysław wkrótce zmarł (1159), a jego synowie, Bolesław Wysoki i Mieszko I Plątonogi, powrócili na przysługujący im dziedzicznie Śląsk. Po śmierci Bolesława Kędzierzawego (1173) władzę przejął, zgodnie ze statutem sukcesyjnym, Mieszko III Stary. „Bunt juniorów” 1177 przyniósł istotne zmiany: Mieszko został wygnany, władzę wielkoksiążęcą przejął najmłodszy syn Krzywoustego, Kazimierz II Sprawiedliwy; seniorat został obalony. Po śmierci Kazimierza (1194) senior dynastii, Mieszko Stary, powrócił wprawdzie na tron krak., ale ostatecznie musiał uznać sukcesję synów Kazimierza: Leszka Białego i Konrada I Mazowieckiego. Dzielnica wielkoksiążęca stała się dziedziczna na równi z innymi. W XIII w. obraz polityczny P. ulegał zmianie, stosownie do rozradzania się dynastii (rozbicie dzielnicowe). W Krakowie epizodycznie władali książęta wielkopol. Władysław Laskonogi (1202) i Mieszko Plątonogi (1211), który starał się odnowić seniorat. Śmierć Leszka Białego (1227) wywołała walkę o Kraków między Konradem Mazowieckim, Władysławem Laskonogim i Henrykiem I Brodatym, który wraz ze swym synem, Henrykiem II Pobożnym, zmierzali do restytucji Królestwa. W 1243–79 władał tą dzielnicą syn Leszka Białego, Bolesław Wstydliwy, a po nim — w drodze desygnacji potwierdzonej elekcją — ks. sieradzki Leszek Czarny (1279–88), z kolei w wyniku układów polit. — ks. wrocławski Henryk IV Prawy (1288–90) i ks. wielkopol. Przemysł II (1290–91), a wreszcie król czes. Wacław II.

Wielkopolską po śmierci Mieszka Starego (1202) rządzili kolejno: Władysław III Laskonogi, Władysław Odonic, Przemysł I i Bolesław Pobożny (dokonujący trzykrotnie podziałów tej dzielnicy), następnie Przemysł II. Śląsk dzielił się u progu XIII w. na 2 księstwa: Henryk Brodaty objął po ojcu, Bolesławie Wysokim (1201), Śląsk właściwy (wrocławskie księstwo), a syn Władysława Wygnańca, Mieszko Plątonogi, dotąd książę raciborski, zawładnął księstwem opolskim, które dziedziczył 1211 Kazimierz I; w takim kształcie Śląsk właściwy dotrwał do 1248, a księstwo opol.-raciborskie do 1281, po czym uległy dalszym podziałom. Mazowsze i Kujawy były władztwem Konrada Mazowieckiego, który 1229 uzyskał także Łęczycę i Sieradz. Jeszcze za życia wydzielił synom osobne dzielnice i do 1294 Mazowsze dzieliło się (z przerwą 1248–62) na księstwo czerskie i księstwo płockie. Kujawy 1231 znalazły się w rękach Kazimierza I, po którego śmierci 1267 wyłoniły się księstwa należące do jego 5 synów.

Na przeł. XIII i XIV w. ujawniły się silne tendencje zjednoczeniowe — manifestowali je niektórzy książęta, promował Kościół pol., popierało rycerstwo. Można się domyślać powstania 2 koalicji książąt walczących o Kraków po śmierci Leszka Czarnego (1288): z jednej strony Henryk IV Prawy wraz z popierającymi go książętami śląskimi i Przemysłem II wielkopol., z drugiej zaś Bolesław II płocki, Konrad II czerski i Władysław I Łokietek kujawski; protagonistami zjednoczenia byli: Henryk Prawy, Przemysł II i Władysław Łokietek. Z roszczeniami do Małopolski wystąpił także król czes. Wacław II. W 1295 Przemysł II zdołał się koronować na króla P. (faktycznie — Wielkopolski), jednak już w roku następnym został zamordowany. W polityce zewn. książąt piast. XIII w. na uwagę zasługuje konkurencja Leszka Białego z Węgrami na Rusi Halicko-Włodzimierskiej; trwałych zdobyczy terytorialnych, o które walczył Leszek Biały, polityka ta nie zapewniła. Niezwykle niekorzystne dla P. było osadzenie Krzyżaków w ziemi chełmińskiej przez Konrada Mazowieckiego (1228–30). Złe skutki miało zaangażowanie się książąt pol. w długotrwałe walki o spadek po wygasłych 1246 austr. Babenbergach, toczone między Czechami (których popierali książęta śląscy) a Węgrami (Bolesław Wstydliwy, Bolesław Pobożny, Leszek Czarny, Konrad II czerski). Doniosłe znaczenie miał natomiast opór ks. wielkopol. Bolesława Pobożnego i Przemysła II, stawiany Nowej Marchii (brandenb.), w obronie Drzenia i Santoka (1265–78).

W XIII w. nastąpił zanik władzy wielkoksiążęcej, a P. stała się zlepkiem niezależnych księstw, które łączyła więź dynastyczna, wspólna tradycja piast. i organizacja kośc., obejmująca cały obszar państwa Bolesława Krzywoustego. Dominowała zatrata horyzontów polit., marnotrawiono siły i środki na jałowych sporach międzydzielnicowych, choć już w 1. poł. stulecia pojawiła się ideologia zjednoczeniowa, znajdująca odbicie w kulcie św. Stanisława. Nastąpił szybki wzrost wielkiej własności kośc. i świeckiej oraz silny rozwój immunitetu. Niwelacji ulegały różnice społ. ludności wieśniaczej (chłopi), która — zarówno wolna, jak i niewolna — stawała się poddańczą (poddaństwo). Sukcesywnie załamywał się system prawa książęcego. Przemiany te rozbudzały aktywność gosp. wszystkich kategorii wielkiej własności; nastąpiły rozwój i przebudowa osadnictwa na podstawie prawa czynszowego, powstawały dość liczne miasta. Wzrosła mobilność osadników, P. stała się atrakcyjna (długie wolnizny od świadczeń) dla przybyszów zagranicznych: Flamandów, Walonów i na dużą skalę Niemców. Już w XII w. do znaczenia doszło prawo osadnicze wolnych gości (hospites), następnie rozpoczęła się ekspansja prawa niemieckiego; dawały one wolność ludności poddańczej i pobudzały jej gosp. aktywność. Postępujące w XIII w. rozdrobnienie dzielnicowe Polski i słaba władza książęca sprzyjały emancypacji Kościoła, który od swoich początków był w P. uzależniony od panującego. Za pontyfikatu Innocentego III, gdy w Gnieźnie arcybiskupem był Henryk Kietlicz (1199–1219), rozpoczęła się walka o „wolność Kościoła”, której cel stanowiły: kanoniczny wybór biskupów (przez kapituły), sądownictwo kośc. dla osób duchownych, immunitet dla dóbr kośc. i celibat duchownych. Duchowieństwo stawało się odrębnym stanem społecznym. W warstwie wojów jako odrębny „stan rycerski” w XIII i XIV w. formowała się szlachta, z czasem tworząca z możnowładztwem wspólny stan, do którego należało się przez urodzenie, później także w wyniku nobilitacji bądź przez indygenat (cudzoziemcy). Podstawą prawnego wyodrębnienia się szlachty był immunitet, zwalniający jej majątki od ciężarów wobec państwa oraz oddający jej władzę nad poddanymi, a od 1374 przywileje szlacheckie, uzyskiwane od monarchów.

Po spuściznę po Przemyśle II sięgnął Władysław I Łokietek, natrafiając na konkurenta w osobie ks. głogowskiego Henryka I, następnie na opór duchowieństwa i rycerstwa. W 1300 abp Jakub Świnka koronował na króla P. Wacława II czes., czym zapoczątkował pięcioletni okres unii personalnej pol.-czeskiej. Rządy w P. sprawował Wacław posługując się stworzonym przez siebie dla poszczególnych prowincji namiestniczym urzędem starosty oraz siłą militarną; były to rządy twardej ręki, które wywoływały niezadowolenie. W 1305 Wacław II zmarł, a jego syn Wacław III został zamordowany. Łokietek zawładnął Małopolską, ziemiami łęczycką i sieradzką, Kujawami i Pomorzem Gdańskim, 1314 zajął Wielkopolskę. W 1320 koronował się w Krakowie, choć miasto to nie było mu wierne (bunt wójta Alberta 1311–12); odtąd Kraków stał się miejscem koronacji i rzeczywistą stolicą państwa. Największe niebezpieczeństwo groziło państwu Łokietka ze strony Krzyżaków, którzy utworzyli w Prusach własne państwo i 1309 zajęli Pomorze Gdańskie (wojny polsko-krzyżackie). Wobec zagrożenia brandenb.-krzyżackiego Łokietek wszedł w sojusz z Litwą, umocniony 1325 małżeństwem jego syna Kazimierza z córką Giedymina, Aldoną Anną. W 1329 powstał groźny sojusz Krzyżaków z Janem Luksemburskim, który wysunął roszczenia do tronu pol.; sojusznicy zajęli na rzecz zakonu ziemię dobrzyńską, a 1332 Krzyżacy okupowali Kujawy (mimo sukcesu pol. pod Płowcami).

Kazimierz III Wielki na początku swojego panowania (od 1333) w skomplikowanej rozgrywce dyplomatycznej, opartej na sojuszu z Węgrami, wykupił od Jana Luksemburskiego jego roszczenia do korony pol. (wyszehradzki zjazd 1335), otworzył Andegawenom ekspektatywę na sukcesję w P. (w razie braku męskiego potomstwa) w zamian za pomoc w walce z Krzyżakami i uznanie swoich praw do tronu halicko-włodzimierskiego w przypadku bezpotomnej śmierci tamtejszego ks. Bolesława Jerzego II (wyszehradzki zjazd 1338) oraz zrzekł się praw do zhołdowanych już na rzecz Czech księstw śląskich i Mazowsza płockiego (1339). Po śmierci księcia halickiego 1340 Kazimierz wyprawił się na Ruś, która odtąd miała angażować jego siły. W 1343 odzyskał Kujawy i ziemię dobrzyńską, pozostawiając w rękach krzyżackich Pomorze Gdańskie (kaliski pokój 1343). W wyniku wieloletniej wojny z Litwą o Ruś na mocy traktatu 1366 utrzymał w granicach P. Ruś Halicko-Włodzimierską. W 1345–48 wdał się w wojnę z Czechami o Śląsk, zakończoną bez sukcesu pokojem namysłowskim 1348. W 1351 pod jego bezpośrednią władzę przeszło księstwo płockie. Wielkie znaczenie miały przedsięwzięcia króla w zakresie organizacji wewn. i integracji państwa. Należały do nich: kodyfikacja prawa w Wielkopolsce i Małopolsce (statuty Kazimierza Wielkiego), utworzenie sądu najwyższego prawa niem. na zamku krak., reforma monetarna (groszowa), reforma zarządu dóbr państw. i obronności kraju oraz górnictwa i handlu solnego, stworzenie skarbu pieniężnego, szerokie poparcie dla osadnictwa miejskiego (lokacja ok. 100 miast) oraz wiejskiego na niem. prawie czynszowym, niosącym osadnikom wolność osobistą, budowa centr. organów państwa, założenie (1364) w Krakowie uniwersytetu (p.n. Akad. Krakowska) o profilu wyraźnie prawniczym. Wzrósł autorytet państwa, określanego wówczas jako Korona Królestwa Pol.; autorytet ten zamanifestował się 1364 w odbytym we wspaniałej oprawie spotkaniu monarchów (krakowski zjazd 1364).

Kazimierz Wielki zmarł 1370, nie pozostawiając uprawnionego do sukcesji syna. Zgodnie z wcześniejszymi układami, tron przypadł jego siostrzeńcowi, Ludwikowi Andegaweńskiemu, który rządy w P. powierzył swojej matce, Elżbiecie (Łokietkównie), i zabiegał gł. o to, by sukcesję tronu pol. przenieść wobec braku syna na jedną ze swoich córek. Okupił to przywilejem koszyckim 1374 na rzecz szlachty pol., stanowiącym ważny etap w procesie zamykania się stanu szlacheckiego i budowy ustroju stanowego. Po śmierci Ludwika 1382 wybuchły spory i walki polit., jednak ostatecznie 1384 koronowano na króla P. najmłodszą córkę Ludwika, 10-letnią wówczas Jadwigę. Jednocześnie narodziła się myśl wydania jej za wielkiego ks. Litwy, Jagiełłę. Korzyści upatrywano w zabezpieczeniu P. posiadania Rusi Halicko-Włodzimierskiej, w rozwiązaniu w interesie obu państw problemu krzyżackiego i w umocnieniu W. Księstwa Litew. wobec postępów Moskwy w „zbieraniu ziem ruskich”. W VIII 1385 Jagiełło wystawił akt krewski, który stał się podstawą unii polsko-litewskiej; 1386 doszło do chrztu Jagiełły (który przyjął imię Władysław), ślubu z Jadwigą i do koronacji na króla P. W następstwie unii Jagiełło osobiście poprowadził wyprawę misyjną na Litwę (1386–87), a Jadwiga wyprawiła się na Ruś, uważaną wówczas za andegaweńską i jako Andegawenka włączyła ją 1387 do P. Krzyżacy, rozumiejąc płynące z unii zagrożenie racji swego bytu nad Bałtykiem, próbowali rozerwać ten związek, podważając legalność małżeństwa Jadwigi z Jagiełłą, rozbudzając separatyzmy na Litwie, czy wreszcie oskarżając Jagiełłę o kryptopogaństwo; szczególnie groźne było popieranie ks. litew. Witolda przeciw Jagielle. Dopiero wielka wojna z zakonem krzyżackim 1409–11 i zwycięstwo pol.-litew. pod Grunwaldem (15 VII 1410) — chociaż nie wykorzystane należycie — złamało potęgę państwa zakonnego.

Problem krzyżacki jednak pozostał; ani próby rozwiązania pokojowego na soborze w Konstancji (1414–18), ani wyrok (wrocławski) Zygmunta Luksemburskiego (1420) nie przyniosły efektu. Pokój melneński 1422 dał wprawdzie Litwie pełne posiadanie Żmudzi, ale nie był trwały; dopiero bitwa nad rz. Świętą i pokój brzeski 1435 zamknęły długi ciąg konfliktów.

Za czasów Władysława II Jagiełły oba państwa zostały wciągnięte w sprawy ruchu husyckiego w Czechach. W 1420, po śmierci króla Wacława IV Luksemburskiego, husyci zaproponowali tron czes. Jagielle. Względy doktrynalno-kośc. sprawiły, że wskazał on na Witolda, ten zaś w swoim zastępstwie wysłał do Czech Zygmunta Korybutowicza (1422). Jednak traktat Jagiełły z Zygmuntem Luksemburskim w Kieżmarku (1423) pociągnął za sobą odwołanie Korybutowicza, Jagiełło zaś ogłosił edykt wieluński 1424 przeciwko husytom. Bardzo ważną kwestię stanowiła sprawa następstwa tronu. Jego dziedziczność mogła zapewnić królowa Jadwiga jako „naturalna pani Królestwa”. Tego samego oczekiwano po małżeństwie Jagiełły z Anną Cylejską, wnuczką Kazimierza Wielkiego. Dopiero jednak 4. związek z Zofią Holszańską przyniósł potomstwo. Dojrzewający ruch szlachecki, kierowany przez bpa krak. Zbigniewa Oleśnickiego, uczynił sprawę następstwa tronu swoją kartą przetargową. Za uznanie syna Władysława (Warneńczyka) za następcę tronu Jagiełło zapłacił przywilejem jedlnieńskim 1430, potwierdzonym przywilejem krakowskim 1433, który gwarantował szlachcie m.in. nienaruszalność wolności osób (neminem captivabimus nisi iure victum) i mienia bez wyroku sądowego. Odnowiony 1400 przez Jagiełłę za sprawą królowej Jadwigi uniwersytet krak. nabrał międzynar. charakteru, w następstwie „unarodowienia” na fali husytyzmu uniwersytetu praskiego.

Ruch szlachecki przybrał na sile po śmierci Władysława Jagiełły, gdy jego syn Władysław, koronowany 1434, został uznany 1438 za pełnoletniego, a rządy regencyjne sprawował Zbigniew Oleśnicki. Konflikt między kierowaną przez niego oligarchiczną grupą możnych a szlachtą, nie wolną od wpływów husyckich, doprowadził do zawiązania konfederacji Spytka z Melsztyna, która jednak poniosła klęskę 1439 w bitwie z pod Grotnikami. Po śmierci Zygmunta Luksemburskiego (1437), króla Węgier i Czech, Oleśnicki dążył do wprowadzenia króla Władysława III na tron węgierski, a przeciwnicy biskupa optowali za uzyskaniem dla nieletniego jeszcze Kazimierza (Jagiellończyka) tronu czes., w czym znajdowali poparcie husytów. Powiódł się tylko plan węgierski: 1440 koronacja 16-letniego Władysława na króla Węgier otworzyła kolejny krótki okres personalnej unii pol.-węgierskiej; równocześnie Kazimierz Jagiellończyk, 1440 wprowadzony na wielkoksiążęcy tron litew., stał się władcą niezależnym, co niweczyło unię pol.-litewską.

Śmierć króla Władysława III w bitwie z Turkami pod Warną 1444 wznowiła sprawę następstwa tronu. Wprawdzie widziano je w obrębie dynastii jagiellońskiej, ale trudności rodziły się u litew. przeciwników unii. Po długich przetargach Kazimierz Jagiellończyk 1447 wstąpił na tron pol., co oznaczało unię w czystej formie personalnej 2 równorzędnych państw. W początkowym okresie panowania Kazimierza IV Jagiellończyka na pierwszy plan wysunęła się wojna trzynastoletnia 1454–66 z Krzyżakami; wprawdzie nie przyniosła ona pełnej realizacji aktu inkorporacji Prus do Polski 1454, jednak na mocy pokoju toruńskiego 1466 dała P. Pomorze Gdańskie z ziemią chełmińską oraz Warmię (jako podległe P. dominium biskupie), zw. odtąd Prusami Królewskimi; Prusy Zakonne (ze stolicą w Królewcu) stały się lennem Korony. Dokonano też innych nabytków terytorialnych, jak księstwo oświęcimskie (1457) oraz ziemie: rawska, gostyńska, bełska (1462) i sochaczewska (1476); po śmierci Kazimierza włączono do P. księstwo zatorskie (1494) i księstwo płockie (1495), a po wygaśnięciu (1526) Piastów mazowieckich — 1529 resztę Mazowsza. W stosunkach z Kościołem król prowadził twardą politykę. W ostrym konflikcie o obsadę biskupstwa krak. (1460–62) przeprowadził Kazimierz obowiązującą na przyszłość zasadę, iż kapituła mogła wybrać, a Stolica Apostolska zatwierdzić tylko tego kandydata, który zyskał król. akceptację; swoją nieustępliwość król zamanifestował, tocząc tzw. wojnę popią (wojna księża 1478–79) w sprawie obsady biskupstwa warmińskiego. Z małżeństwa z Elżbietą Habsburżanką miał Kazimierz Jagiellończyk 13 dzieci (6 synów), co stało się podstawą jego polityki dynastycznej (Jagiellonowie). Po śmierci Kazimierza (1492) Jan Olbracht został królem pol., Aleksander — wielkim księciem litew., Zygmunt — namiestnikiem Śląska z ramienia Węgier. Po Janie Olbrachcie ponownie połączono trony pol. i litew. pod panowaniem Aleksandra (1501), a po nim Zygmunta I Starego (1506) i jego syna — Zygmunta II Augusta. U schyłku panowania Kazimierza Jagiellończyka i w pierwszych latach po jego śmierci z dużą ostrością ujawniły się problemy na wschodzie państwa. W 1492 wielki ks. moskiewski Iwan III uderzył na W. Księstwo Litew.; wojna toczyła się etapami (1492–94, 1500–03, 1507–08, 1513–22, 1534–37) i pomimo pol. pomocy i sporadycznych sukcesów wojsk pol.-litew. (zwycięstwa pod Orszą 1508 i 1514) kosztowała Litwę olbrzymie straty terytorialne. Bezpośrednie zagrożenie P. stanowiło zajęcie przez Turcję Kilii i Białogrodu (1484) i uzależnienie przez nią hospodara mołdawskiego Stefana Wielkiego. W 1497 Jan Olbracht podjął wyprawę wojenną, która miała sięgnąć portów czarnomorskich, a zakończyła się klęską Polaków w lasach bukowińskich pod Koźminem, zadaną im przez Mołdawian. Odwetowym wyprawom tureckim w głąb P. (1498, 1499 i 1500) położył kres 1503 pokój z Turcją.

Panujący od 1506 Zygmunt I Stary, zagrożony możliwością koalicji Moskwy, Krzyżaków i Habsburgów przeciwko P. i W. Księstwu Litew., w układzie wiedeńskim 1515 uzyskał cofnięcie przez cesarza poparcia dla Moskwy i uznanie praw P. do lenna pruskiego. Umożliwiło to P. zbrojne wystąpienie przeciwko wielkiemu mistrzowi Albrechtowi Hohenzollernowi; w wojnie z zakonem krzyżackim w Prusach (1519–21) Polacy pokonali jego wojska i w traktacie krak. 1525 (hołd pruski) uznali Albrechta za lennego wobec P. księcia świeckiego (Prusy Książęce). Trwała rywalizacja z Mołdawią o Pokucie — rozstrzygnięcia nie przyniosło 1531 zwycięstwo hetmana J. Tarnowskiego pod Obertynem, konflikt jednak ustał 1538 z korzyścią dla P. Od pd. wschodu zabezpieczył kraj pokój z Turcją 1533. Za życia Zygmunta Starego, 1529 został wyniesiony na litew. tron wielkoksiążęcy i wybrany na króla pol. (a 1530 ukoronowany, wbrew prawu) jego syn Zygmunt II August. W 1548 rozpoczął panowanie, które początkowo zostało zdominowane przez spory wokół jego małżeństwa z Barbarą Radziwiłłówną. W latach 50. król toczył na sejmach walkę z ruchem egzekucyjnym (egzekucja dóbr, egzekucja praw), która dotyczyła zwł. spraw wyznaniowych, kwestii incompatibilitas, restytucji do skarbu państwa dóbr ziemskich, zastawionych i rozdanych przez poprzednich monarchów, oraz unii z W. Księstwem Litew. i ściślejszego zespolenia z Koroną Prus Królewskich. Po uderzeniu cara Iwana IV Groźnego 1558 na Inflanty Zygmunt August na prośbę stanów inflanckich wziął 1561 Inflanty pod swoją władzę. Na sejmie 1562–63 król poparł program egzekucyjny, a — po przyłączeniu 1569 do Korony Podlasia, Wołynia, części Kijowszczyzny i wsch. części Podola — na sejmie lubelskim 1569 dokonano realnej unii pol.-litew., tworząc federację, określaną jako Rzeczpospolita Obojga Narodów. Wspólny miał być odtąd nie tylko władca, ale także izba poselska i senat, moneta, polityka zagraniczna i wojsk., osobne pozostawały centr. urzędy, wojsko, skarb i sądy.

Pod panowaniem Jagiellonów ewolucja wewn. budowy państwa prowadziła — poprzez daleko idące uprzywilejowanie szlachty — do wykształcenia się rodzimego systemu parlamentarnego i swoistej demokracji szlacheckiej. W konkurencji z mieszczaństwem szlachta nie tylko nie dopuściła go do rzeczywistej reprezentacji w rodzącym się parlamencie, ale zdołała się wedrzeć w jego najbardziej intratne agendy gosp., zdobywając przywilej bezcłowego handlu towarem „własnej produkcji” (piotrkowski przywilej 1496). Wobec ludności wieśniaczej przywracała lub zaostrzała poddaństwo, ograniczając prawo wychodu ze wsi (1423, 1496), a wreszcie zdobywając (1520) ustawowy minim. obowiązek odrobku do jednego dnia w tygodniu z łanowego gospodarstwa. Statuty nieszawskie 1454 obligowały króla do odwoływania się w najważniejszych sprawach państwa do sejmików ziemskich. Niepraktyczne i trudne w realizacji zobowiązanie prowadziło do wyłonienia reprezentacji tych zjazdów. Tak więc oprócz archaicznej instytucji wiecu, złożonego z dostojników świeckich i duchownych, która przybrała postać rady król., czyli senatu (wojewodowie, kasztelanowie, marszałkowie wielki i nadworny, kanclerz i podkanclerzy, podskarbi oraz arcybiskupi i biskupi), pojawiła się „ziemska” reprezentacja szlachty. Pod panowaniem Jana Olbrachta i Aleksandra Jagiellończyka oba te czynniki zinstytucjonalizowały się jako dwuizbowy parlament (sejm), złożony z izby poselskiej i senatu, w którym osobne miejsce przysługiwało królowi.

Konstytucja nihil novi (1505), orzekając, że król nie może ustanowić „niczego nowego” bez zgody obu izb, utrwaliła pozycję sejmu. Aspiracje szlachty szły jednak dalej i gdy Zygmunt Stary zmierzał, wraz ze swoją drugą żoną Boną, do wzmocnienia władzy król. (m.in. przez koronację vivente rege ich syna), wywołało to zbiorowe protesty.

Ważne przemiany nastąpiły w gospodarce. Już w XV w. we wszystkich typach dóbr żywiołowo rozwijały się folwarki, w których dominującym źródłem siły roboczej stała się pańszczyzna. Rozwinął się eksport na zachód zboża i produktów leśnych — morzem (spław, gł. przez Gdańsk), bydła i futer — lądem. Wśród miast szczególną pozycję zajmował Gdańsk, największe, najbogatsze i w znacznym stopniu niezależne miasto Rzeczypospolitej. Coraz większą rolę w gospodarce (gł. w rzemiośle) odgrywali Żydzi, licznie napływający w XVI w. (gł. z Niemiec), których duże skupiska powstały zwł. w Krakowie, Poznaniu, Lwowie, Lublinie, Przemyślu i Jarosławiu.

Zmieniła się sytuacja wyznaniowa — państwo, w którym jeszcze w XV w. zdecydowanie dominował katolicyzm, w rezultacie sukcesów idei reformacji (znajdujących zwolenników zwł. wśrod elit umysłowych szlachty, magnatów i mieszczan) oraz po włączeniu do Korony ziem ukr. i po unii z W. Księstwem Litew. (co najmniej w 80% prawosł.), stało się wielowyznaniowe; zasady tolerancji rel., pomimo przeciwnej jej działaniom kontrreformacji, zostały utwierdzone aktem konfederacji warszawskiej 1573. Czasy Jagiellonów stanowiły też okres rozkwitu kultury staropolskiej. Zreformowany uniwersytet krak. stał się ogniskiem nauki i kultury promieniującym także na Litwę, Ruś i Śląsk. Średniowieczne tradycje piśmiennictwa hist. (Wincenty zw. Kadłubkiem, Kronika wielkopolska, Janko z Czarnkowa) rozwinął w 2. poł. XV w. J. Długosz, a w zakresie piśmiennictwa społ.-polit. w poł. XVI w. — A. Frycz Modrzewski. Od poł. XV w. przenikały do P. idee wł. humanizmu (Kallimach). Dwór król. na Wawelu, a z czasem także dwory magnatów świeckich i duchownych, stały się ośrodkami renes. literatury, sztuki i nauki. Czasy obu ostatnich Jagiellonów są zw. złotym wiekiem w dziejach P.

Jerzy Wyrozumski

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.