Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Polska, historia, 1989–2000

29 XII 1989 sejm dokonał nowelizacji Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Zmieniono nazwę państwa, powracając do tradycyjnej formy Rzeczpospolita Polska. Z konstytucji znikł ideol. wstęp i artykuł o przewodniej roli PZPR, rozwiązanej ostatecznie I 1990. Usunięto także artykuły wspominające o socjalizmie i gospodarce planowej. 1 I 1990 rząd Mazowieckiego wprowadził w życie radykalny program gosp. przygotowany przez wicepremiera L. Balcerowicza. W jego wyniku udało się ograniczyć inflację, zapoczątkować prywatyzację oraz przywrócić równowagę rynkową. Ceną był spadek produkcji i poziomu życia, a także szybki wzrost liczby bezrobotnych. Wiosną 1990 sejm uchwalił pakiet ustaw, które umożliwiły zastąpienie Służby Bezpieczeństwa i MO przez Urząd Ochrony Państwa oraz Policję. Uchwalono również ustawę wprowadzającą samorząd na szczeblu gminy, a V 1990 odbyły się pierwsze demokr. wybory samorządowe. Rząd Mazowieckiego prowadził suwerenną politykę zagraniczną, ale równocześnie ostrożnie podchodził do sprawy stosunków z ZSRR. Rozmowy dotyczące wycofania wojsk sowieckich z P. rozpoczęto dopiero w końcu 1990; natomiast w listopadzie udało się podpisać traktat graniczny ze zjednoczonymi Niemcami. W IV 1990 zgłoszono kandydaturę przewodn. NSZZ „Solidarność” na prezydenta. Miesiąc później zwolennicy prezydentury Wałęsy oraz przyspieszenia zmian ustrojowych utworzyli własną partię — Porozumienie Centrum (PC), której prezesem został J. Kaczyński. Utworzenie PC spotkało się z wrogą reakcją zwolenników Mazowieckiego, broniących umiarkowanej polityki rządu. W lipcu powołali oni własną partię: Ruch Obywatelski — Akcja Demokr. (ROAD). Ostatnia faza konfliktu, nazwanego „wojną na górze”, nastąpiła przy okazji powsz. wyborów prezydenckich, w których Wałęsa starł się z Mazowieckim. Oprócz nich w walce o prezydenturę uczestniczyli również R. Bartoszcze, W. Cimoszewicz i S. Tymiński. Ten ostatni niespodziewanie zdobył więcej głosów niż Mazowiecki i dopiero w drugiej turze (9 XII 1990) został pokonany (74 do 26%) przez Wałęsę. W rezultacie porażki premier Mazowiecki podał się do dymisji, a z OKP wystąpiła popierająca go grupa parlamentarzystów. Na czele nowego rządu stanął J.K. Bielecki. Nie dysponował on wyraźnym poparciem w sejmie, a w kraju pogłębiała się recesja, wzmocniona przez załamanie się wymiany gosp. z rozpadającym się ZSRR. 27 X 1991 — przy niskiej frekwencji wynoszącej 43,2% — odbyły się pierwsze wolne wybory parlamentarne. Ordynacja wyborcza nie przewidywała progu eliminującego słabsze ugrupowania, co doprowadziło do rozdrobnienia sejmu I kadencji. Największy klub parlamentarny — Unii Demokr. (UD; utworzona przez zwolenników Mazowieckiego) — liczył zaledwie 62 posłów. Nieco mniejsze reprezentacje uzyskały: SLD, KPN, PSL, ZChN i PC. Oprócz nich w sejmie znaleźli się jeszcze posłowie z 18 innych stronnictw, z których 7 miało zaledwie po 1 mandacie. Marszałkiem sejmu został prezes ZChN W. Chrzanowski, senatu — reprezentant Solidarności A. Chełkowski.

Po rozwiązaniu 1991 Układu Warsz. i rozpadzie ZSRR udało się doprowadzić do wycofania wojsk ros. z P. (1993). Gabinet Bieleckiego wprowadził P. do Rady Europy oraz zawarł układ o stowarzyszeniu z UE. Procesowi zbliżenia P. do Zachodu sprzyjało też podpisanie 17 VI 1991 traktatu o przyjaźni z Niemcami oraz, pośrednio, utworzenie II 1991 wraz z Czesko-Słowacką Republiką Federacyjną oraz Węgrami, Grupy Wyszehradzkiej. W XII 1991, po kilku tygodniach negocjacji, powstał centroprawicowy rząd J. Olszewskiego z PC, którego podstawę stanowił sojusz PC, ZChN i Porozumienia Ludowego. Istnienie tego gabinetu zależało od utrzymania poparcia PSL, Solidarności oraz kilku mniejszych ugrupowań nie reprezentowanych w rządzie bądź też od poszerzenia koalicji o pozostające w opozycji do rządu większe partie (UD-Kongres Liberalno-Demokr. lub KPN). Oprócz braku parlamentarnej większości, podstawowym problemem rządu Olszewskiego stały się spory z prezydentem Wałęsą. Do najważniejszych należał konflikt związany z lustracją polit., którą rząd traktował jako wstęp do dekomunizacji państwa. W nocy z 4 na 5 VI 1992 sejm, na wezwanie prezydenta, uchwalił wniosek o wotum nieufności wobec gabinetu Olszewskiego. Przez ponad miesiąc kolejny rząd próbował stworzyć powołany na premiera prezes PSL W. Pawlak. Ostatecznie na czele nowego gabinetu stanęła VII 1992 H. Suchocka z UD. W jej rządzie — tworzonym przez koalicję 7 partii — najwięcej resortów objęli reprezentanci UD i ZChN. W okresie istnienia rządu Suchockiej, przez P. przeszły kolejne fale strajków organizowanych przez załogi zagrożonych bankructwem przedsiębiorstw państwowych. 17 X 1992 weszła w życie tzw. Konstytucja mała. Zawarte w niej rozwiązania stanowiły kompromis między systemem prezydenckim (do którego dążył Wałęsa), a popieranym przez sejmową większość systemem parlamentarno-gabinetowym. 28 V 1993 zgłoszony przez posłów Solidarności wniosek o wotum nieufności wobec rządu został przyjęty przez sejm. Wałęsa podjął w tej sytuacji decyzję o rozwiązaniu parlamentu, a datę wyborów wyznaczono na 19 IX 1993.

Drugie wybory parlamentarne w III RP odbyły się wg nowej ordynacji, wprowadzającej progi wyborcze. Wyniki wyborów stanowiły triumf SLD i PSL, które łącznie dysponowały ponad 65% mandatów poselskich. W sejmie znaleźli się także przedstawiciele UD, Unii Pracy (UP), KPN oraz stworzony przed wyborami z inspiracji Wałęsy Bezpartyjny Blok Wspierania Reform. 13 X 1993 Pawlak został premierem, natomiast jeden z przywódców SLD — J. Oleksy — marszałkiem sejmu. Przewodniczenie senatowi przypadło działaczowi PSL A. Struzikowi. W nowym rządzie niechętny lewicowej koalicji prezydent obsadził samodzielnie resorty obrony, spraw wewn. i spraw zagranicznych. Takie rozwiązanie stało się zarzewiem licznych konfliktów między rządzącą koalicją a głową państwa. Sojuszem SLD–PSL wstrząsały też kolejne kryzysy wewn., które jednak na przestrzeni 4 lat nie doprowadziły do jego rozpadu. Dwukrotnie zmieniano jednak premiera. 1 III 1995 sejm odwołał Pawlaka, zaatakowanego równocześnie przez SLD i Wałęsę. Jego miejsce zajął Oleksy, którego na stanowisku marszałka sejmu zastąpił działacz PSL J. Zych. Oleksy, oskarżony przez min. spraw wewn. A. Milczanowskiego o szpiegostwo, podał się I 1996 do dymisji, jednak śledztwo nie potwierdziło zarzutów. Nowym premierem został Cimoszewicz (SLD), a skład jego rządu dowodził utrzymywania się dominacji SLD nad lud. partnerem. W XI 1995, w 2. turze wyborów prezydenckich, przywódca SLD, Kwaśniewski pokonał nieznaczną większością Wałęsę (51,7% do 48,3%). Połowa lat 90. stała pod znakiem szybkiego rozwoju ekon., symbolizowanego przez systematyczny wzrost PKB (w rekordowym 1995 wyniósł on 7%) i spadek bezrobocia. 2 IV 1997 Zgromadzenie Nar. głosami SLD, PSL oraz pozostających w opozycji UW i UP uchwaliło projekt nowej konstytucji. Kampania przed referendum zatwierdzającym ustawę zasadniczą, stała się testem popularności dla utworzonej VI 1996 Akcji Wyborczej „Solidarność” (AWS), która apelowała o odrzucenie konstytucji. W referendum 25 V 1997 za konstytucją opowiedziało się 52,71% jego uczestników. Duża liczba przeciwników konstytucji sygnalizowała jednak wzrost popularności prawicy, która skupiona w AWS wygrała wybory parlamentarne z 21 IX 1997, zdobywając 33% głosów. Na 2. miejscu uplasował się SLD z poparciem 27% wyborców, a w sejmie znaleźli się też przedstawiciele UW, PSL i Ruchu Odbudowy Polski (ROP). Na marszałka sejmu III kadencji wybrano M. Płażyńskiego (AWS), a senatu — A. Grześkowiak (AWS).

17 X 1997 premierem koalicyjnego rządu AWS–UW został J. Buzek należący do grona najbliższych doradców przewodn. AWS i NSZZ „Solidarność” M. Krzaklewskiego. Ten ostatni ograniczył się do objęcia stanowiska przewodn. Klubu Parlamentarnego AWS, w rzeczywistości jednak był faktycznym przywódcą obozu rządzącego. Gabinet Buzka doprowadził do końca proces wprowadzania P. do NATO, co nastąpiło 12 III 1999. Znacznie trudniejsze okazały się rozpoczęte XI 1998 negocjacje związane z wejściem P. w skład UE. Rząd przeprowadził 4 wielkie reformy społeczne. 1 I 1999 weszła w życie reforma podziału adm. kraju. W miejsce 49 województw powołano 16. Równocześnie powrócono do trzystopniowego podziału administracyjnego P. na województwa, powiaty i gminy. W I 1999 zaczęła też obowiązywać nowa organizacja publ. służby zdrowia, nad którą nadzór przejęły Kasy Chorych. Uzdrowieniu systemu ubezpieczeń społ. miała z kolei służyć reforma emerytalna, której podstawą stało się uzupełnienie działalności zreformowanego ZUS przez pryw. fundusze emerytalne, mające jednak gwarancje państwowe. Jako ostatnia, 1 IX 1999, weszła w życie reforma oświaty, której najważniejszym elementem było wprowadzenie 6-letniej szkoły podstawowej i 3-letniego gimnazjum. Daleki od doskonałości sposób przygotowania reform oraz osłabienie tempa rozwoju gosp. kraju (czego efektem był spadek tempa wzrostu PKB i rosnące bezrobocie) przyczyniły się do utraty poparcia społ. dla rządzącej koalicji. Spadająca popularność stała się katalizatorem przyspieszającym ostateczny rozpad koalicji, której kres nastąpił VI 2000, kiedy z rządu wystąpili ministrowie reprezentujący UW z wicepremierem Balcerowiczem na czele. Od tego momentu rząd Buzka działał jako gabinet mniejszościowy AWS. W X 2000 trzecie powsz. wybory prezydenckie wygrał już w pierwszej turze Kwaśniewski (53,9%), dystansując 11 innych kandydatów, w tym A. Olechowskiego oraz Krzaklewskiego. Słaby wynik Krzaklewskiego pogłębił kryzys wewn. AWS, a afery z udziałem polityków tej formacji doprowadziły do gwałtownego spadku popularności rządu Buzka. 23 IX 2001 wybory parlamentarne wygrał sojusz SLD–UP, osiągając rekordowy w dziejach III RP wynik 41,04% głosów. Poza sejmem znalazły się zarówno AWS, jak i UW, a ich miejsce zajęły Prawo i Sprawiedliwość L. Kaczyńskiego oraz utworzona przez Olechowskiego przy wsparciu secesjonistów z UW i AWS Platforma Obywatelska. Po raz pierwszy do parlamentu trafili też tak licznie przedstawiciele ugrupowań populistycznych zarówno o odcieniu lewicowym (Samoobrona A. Leppera), jak i prawicowym (Liga Pol. Rodzin). SLD–UP, nie mając w sejmie większości, zdecydował się na powtórzenie koalicji z PSL (zerwanej 2003). Na czele nowego rządu, którego gł. zadaniem stało się zakończenie negocjacji związanych z członkostwem P. w UE, stanął L. Miller. Marszałkiem sejmu został M. Borowski, senatu L. Pastusiak (obaj z SLD). W XII 2002 Polska zakończyła negocjacje z UE, a IV 2003 podpisała traktat akcesyjny, zatwierdzony w ogólnokrajowym referendum w VI 2003; w polityce wewn. nie udało się rządowi L. Millera poprawić sytuacji na rynku pracy, a wobec ujawnienia zjawisk korupcyjnych (m.in. sprawa Rywina) w świecie polityki notowania rządu gwałtownie spadły.

Antoni Dudek

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.