Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Polska, historia, 1945–1989

Zakończenie wojny w Europie (8 V 1945) przyspieszyło realizację postanowień jałtańskich (jałtańska konferencja 4–11 II 1945). Pod nadzorem mocarstw odbyła się w Moskwie konferencja (moskiewska konferencja 17–21 VI 1945), na której ustalono skład Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej (TRJN); miało wejść do niego 3 (na 21) ministrów z SL „Roch” (w tym S. Mikołajczyk), przedstawiciele stronnictwa mieli być dokooptowani do innych instytucji (m.in. W. Witos do Prezydium KRN). Równocześnie odbył się w Moskwie proces szesnastu, w celu dyskredytacji sił antykomunist. i Rządu RP. TRJN powołano 28 VI, a 1 VII konspiracyjna Rada Jedności Narodowej rozwiązała się i ogłosiła apel, w którym wzywała m.in. do zakończenia walki zbrojnej (Delegatura Sił Zbrojnych na Kraj została rozwiązana 6 VIII).

Uznanie TRJN przez W. Brytanię i Stany Zjedn. (5 VII) i zerwanie przez nie stosunków z rządem RP na uchodźstwie oznaczały akceptację zależności P. od ZSRR; przyznanie P. formalnej suwerenności było konieczne do uznania granic zach. i pn., które określono na konferencji poczdamskiej 17 VII–2 VIII 1945. W jej wyniku P. objęła ziemie leżące na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej, pd. części Prus Wsch. oraz obszar Wolnego Miasta Gdańska; ostateczne uznanie granicy miało nastąpić w traktacie pokojowym z Niemcami. Granica wsch. została formalnie ustalona 16 VIII 1945 w umowie pol.-sowieckiej. Terytorium P. w nowych granicach (311,7 tys. km2), było o 78 tys. km2 mniejsze niż przed wojną. Cały obszar był zniszczony działaniami wojennymi oraz rabunkową eksploatacją: przepadło ok. 40% majątku, zniszczono 65% fabryk, 33% torów, 65% mostów, niektóre miasta (m.in. Warszawa) były zrujnowane, była zniszczona 1/5 wsi, jeszcze 1946 ugory stanowiły 40% gruntów ornych, z ziem zach. wywożono do ZSRR fabryki i urządzenia. W Poczdamie zadecydowano o wysiedleniu z P. ludności niem., od IX 1944 obowiązywały umowy z sąsiednimi republikami sowieckimi „o wymianie ludności”; w rezultacie z ZSRR wysiedlono do P. ok. 1,6 mln osób, z P. do ZSRR ok. 520 tys., w tym ok. 480 tys. Ukraińców; wysiedlanie Niemców zaczęło się wiosną 1945, gł. fala nastąpiła 1946–47, do 1949 wyjechało ok. 3,6 mln osób. W 1945–47 wyemigrowało ok. 120–140 tys. Żydów, jednym z powodów były zajścia antysemickie (m.in. pogrom kielecki VII 1946). Do P. repatriowało się wielu dawnych emigrantów (gł. z Francji); ok. 500 tys. Polaków przebywających 1945 w Niemczech i zach. Europie (w tym prawie połowa żołnierzy PSZ na Zachodzie) nie zdecydowało się na przyjazd do kraju. W 1946 (w trakcie przesiedleń) ludność P. liczyła 23,6 mln, czyli była mniejsza o ok. 1/3 od ludności II RP (przemieszczenia ludności na ziemiach polskich 1939–50). Straty wojenne nie zostały precyzyjnie ustalone. Szacunkowo zginęło lub zmarło z głodu, ran i chorób ok. 5,5–6 mln obywateli pol., w tym ok. 2,8 mln Żydów i ok. 2,5 mln Polaków. Największe straty spowodowała III Rzesza (holocaust ludności żyd., większość Polaków także zginęła z rąk Niemców i ich kolaborantów). Ofiary działań wojennych (w tym powstania warszawskiego 1944) wynosiły ok. 650–700 tys. cywilów i żołnierzy. Spośród grup społ. największe straty poniosła inteligencja: zginęła ponad 1/3 osób z wyższym wykształceniem. Holocaust i przesiedlenia spowodowały, iż P. stała się państwem nar., z niewielkim odsetkiem mniejszości; znaczna część ludności mieszkała w nowym miejscu (1950 na 5,5 mln mieszk. ziem poniem. ok. 1/2 pochodziła z innych części P., ok. 1/3 — z ziem wsch. II RP). Społeczeństwo było zdziesiątkowane, zmęczone i zatomizowane, co wpływało na życie codzienne, a także na postawy i poglądy. Powrót Mikołajczyka i grona polityków oraz wojskowych z emigracji i obozów, a także ujawnienie się partii konspiracyjnych zmieniły sytuację, na którą przemożny wpływ wywierała ścisła zależność od ZSRR oraz obecność w P. Armii Czerwonej oraz NKWD. Można wyróżnić trzy elementy nowej sytuacji. 1) Podziemie — największą organizacją było Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość (WiN; utworzone IX 1945, prezes J. Rzepecki) liczące na klęskę PPR w wyborach; inne organizacje polit. (m.in. SN, PPS-WRN) i wojsk. (m.in. NZW, NSZ) oraz liczne samodzielne oddziały partyzanckie liczyły na wybuch wojny między Zachodem a ZSRR; do organizacji podziemnych należało kilkadziesiąt tys. osób, ale tylko część ich uczestniczyła w akcjach zbrojnych (odbijanie więźniów, atakowanie posterunków MO i Urzędu Bezpieczeństwa, UB); wobec miażdżącej przewagi przeciwnika działania miały najczęściej charakter obronny; podziemie miało kontakty z władzami RP na uchodźstwie. Do 1947 działały zbrojnie oddziały UPA, 1945 resztki Werwolfu. 2) Opozycja legalna — największą partią było PSL (działające pod tą nazwą od VIII 1945), po śmierci W. Witosa (IX 1945) jego przywódcą został Mikołajczyk; choć PSL było najliczniejszą partią polit. (600 tys. czł.), miało tylko 12% miejsc w KRN; należało do koalicji rządowej, ale de facto było w opozycji; mniej liczne było SP na czele z K. Popielem, sparaliżowane przez frakcję prokomunist.; bliskie SP było środowisko „Tygodnika Warszawskiego”; podobny charakter miało środowisko „Tygodnika Powszechnego” w Krakowie; PPR uniemożliwiła legalizację części SN oraz części PPS-WRN (grupa Z. Żuławskiego); partie i grupy legalne zakładały, że zgodnie z wolą mocarstw odbędą się wolne wybory, w których większość społeczeństwa opowie się po ich stronie; PSL zostało potępione przez władze RP i część podziemia za ugodę z ZSRR i PPR. 3) Blok Stronnictw Demokratycznych — PPR, PPS (największy i najbardziej samodzielny sojusznik), SL i SD (w których znajdowali się działacze związani z ruchem komunist.); uzupełnieniem Bloku były grupy rozłamowe (m.in. PSL-Nowe Wyzwolenie) oraz grupa katol. B. Piaseckiego, sterowane przez MBP; PPR dominowała w państwie: miała w swych rękach m.in. aparat bezpieczeństwa, wojsko, cenzurę, radio, a także wpływy w ministerstwach kierowanych przez PSL; partie Bloku opanowały administrację terenową i samorządy, miały absolutną przewagę w KRN (79% miejsc, sama PPR 31,5%), kierowały większością masowych organizacji, dominowały na rynku prasowym, który był reglamentowany i cenzurowany. PPR bezpośrednio lub przez partie Bloku dysponowała najważniejszymi instrumentami wpływania na życie polit. i społ.; czołowi działacze (B. Bierut, W. Gomułka, J. Berman, H. Minc) byli w stałym kontakcie z Moskwą, składali tam sprawozdania i otrzymywali zalecenia. Hierarchia Kościoła katol. (z prymasem A. Hlondem i kard. A. Sapiehą) popierała tych, których „program społeczny i polityczny [były] zgodne z nauką Chrystusa”, ale wypowiadała się ostrożnie. Odbudowano stowarzyszenia katol., reaktywowano seminaria duchowne, ukazywały się czasopisma kośc., działał KUL. Władze państw. zerwały konkordat (12 IX 1945), zlaicyzowały i ujednoliciły prawo małżeńskie i o aktach stanu cyw. (25 IX) — ale nie atakowały frontalnie Kościoła. O zachowanie niezależności walczyły niektóre organizacje młodzieżowe (m.in. ZHP); manifestacje młodzieży (największe 3 V 1946) tłumiono siłą. Tylko niektóre z licznych strajków robotn. (1945–48 ponad 1,2 tys.) miały charakter polit., ale wszystkie świadczyły o niezadowoleniu. Wobec braku środków oddziaływania wpływ władz RP na uchodźstwie był ograniczony, jednak w wielu środowiskach zachowały one autorytet. Rozkład sympatii polit. można określić w przybliżeniu tylko na podstawie (ujawnionych 1990) wyników referendum 1946: za partiami Bloku opowiedziało się ok. 27% głosujących. Oznaczało to, że PPR musiała rządzić za pomocą siły, opierając się zwł. na na aparacie bezpieczeństwa (MBP, UB), który w końcu 1945 liczył ok. 28 tys. funkcjonariuszy; podlegała mu MO (ok. 62 tys.) i KBW (ok. 32 tys. żołnierzy), więziennictwo (także obozy dla jeńców niem.) oraz ORMO. Aparat ten znajdował się pod kontrolą polit. PPR, a operacyjną sowieckich doradców, którym podlegało ok. 15 tys. żołnierzy wojsk NKWD. Od III 1946 walkę z podziemiem prowadzoną wspólnie z WP koordynował Kom. Bezpieczeństwa Państw. z min. obrony nar. (M. Rola-Żymierski) i min. bezpieczeństwa publ. (S. Radkiewicz) na czele. W 1945–48 przeprowadzono wiele tys. operacji, zginęło prawdopodobnie ok. 8,5 tys. żołnierzy podziemia i osób wspierających oraz podobna liczba funkcjonariuszy UB i MO, działaczy PPR najniższego szczebla, żołnierzy KBW, WP i Armii Czerwonej (nie wiadomo jaka część padła ofiarą band rabunkowych). W 1945–48 aresztowano ok. 150 tys. osób, które poddawano brutalnym śledztwom; w licznych procesach (niektórym, np. procesowi WiN, nadawano charakter propagandowy) do 1949 zapadło ponad 2 tys. wyroków śmierci. Wyroki wydawano na mocy drakońskich dekretów (m.in. O przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy państwa) oraz kodeksu karnego WP (I 1946 jurysdykcję przejęły Wojsk. Sądy Rejonowe). Przed referendum i wyborami parlamentarnymi wojsko prowadziło akcje „propagandowo-ochronne”, które miały na celu raczej zastraszanie ludności niż agitowanie. Psychologicznym sposobem na ograniczenie aktywności podziemia były 2 amnestie (VIII 1945, II 1947), które spowodowały ujawnienie się kilkudziesięciu tys. osób. W IV–VII 1947 w celu zlikwidowania UPA wysiedlono z ziem pd.-wsch. na ziemie pn. ok. 140 tys. Ukraińców i Łemków (akcja „Wisła”). Na przeł. 1947 i 1948 podziemie polit. i zbrojne zostały złamane; od tej pory istniały jedynie nieliczne, małe oddziałki. Inne metody stosowano wobec opozycji legalnej. PPR i jej sojusznicy nie dopuszczali jej do zajmowania stanowisk państw. oraz wypierali z tych, na które początkowo musieli dopuścić; rozwiązywano komórki PSL, aresztowano działaczy, zdarzały się skrytobójstwa, ograniczano przydziały papieru dla prasy opozycyjnej poddanej ostrej cenzurze. W VII 1946 uniemożliwiono odbycie zjazdu SP i K. Popiel ogłosił zawieszenie działalności partii; na jej czele stanęli zwolennicy ścisłej współpracy z PPR. W działaniach tych korzystano z tajnych współprac. (1948 było ok. 5 tys. agentów i ok. 48 tys. informatorów). Towarzyszyła im skoordynowana, prowadzona na koszt państwa, kampania propagandowa, która miała na celu dyskredytować opozycję oraz przekonywać, że zachodzące zmiany są nieodwracalne, demokr. i zgodne z interesem narodowym. Przełomowym momentem było ogłoszenie sfałszowanych wyników referendum. Wzmożono ataki propagandowe, aresztowano wiele tys. działaczy (w tym kandydatów na posłów), unieważniono listy wyborcze PSL w 1/5 okręgów, sparaliżowano prasę i możliwości prowadzenia agitacji. Wybory (19 I 1947) zostały sfałszowane (nie ustalono skali oszustwa); oficjalnie 80% głosów otrzymał Blok Demokr., 10% — PSL. Komuniści uznali, że decyzja mocarstw dotycząca wyborów została wykonana i okres tymczasowości skończył się. PSL nie weszło do nowego rządu, którego premierem został (8 II) J. Cyrankiewicz (PPS). Sejm Ustawodawczy dokonał drugorzędnych zmian ustrojowych uchwalając (19 II) tzw. Konstytucję małą 1947 (m.in. utworzono urząd Prez. Rzeczypospolitej, którym został Bierut oraz Radę Państwa, na której czele stanął także Bierut).

PSL zostało poddane brutalnym represjom; X 1947 Mikołajczyk i kilku czołowych działaczy PSL, bojąc się aresztowania, zbiegło za granicę (legalnie wyjechał Popiel); ulegli wobec PPR działacze PSL przejęli partię. Opozycja polit. została zlikwidowana. PPR i jej sojusznicy głosili konieczność zmian, które były postulowane od dawna przez różne nurty ideowe. Realizowano je jednak w sposób radykalny, bez sankcji demokratycznie wybranego sejmu. Parcelację majątków ziemskich rozpoczęto już IX 1944, dokonano (3 I 1946) nacjonalizacji przemysłu, również średniego (ogółem ok. 3,4 tys. przedsiębiorstw), 1947 pod populistycznymi hasłami zaczęto ograniczać handel pryw. (bitwa o handel), skomunalizowano domy w dużych miastach, nie odrodziły się pryw. banki, zacieśniano kontrolę państw. nad spółdzielniami, tworzono państw. gospodarstwa rolne. Odbudowa kraju postępowała m.in. dzięki pomocy zagranicznej (1945–47 wartość dostaw UNRRA wynosiła ok. 1/5 dochodu nar.), pracy doświadczonych robotników i inżynierów oraz ostrożnemu inwestowaniu (Plan Odbudowy Gospodarczej 1947–49); następował wzrost stopy życiowej (choć 1949 płaca realna była niższa niż przed wojną), a 1948 osiągnięto przedwojenny poziom produkcji. Niektóre zmiany były popularne wśród chłopów (1 mln rodzin otrzymało ziemię) i robotników (spadek bezrobocia); akceptacja nie musiała oznaczać przychylności dla władzy, ale ułatwiała przekonywanie, że PPR gwarantuje sprawiedliwość społ. i rozwój. Partie komunist. zdobywały dominację też w innych krajach zależnych od ZSRR i J. Stalin uznał, że można przejść do stworzenia zwartego bloku wojsk.-polit. i sowietyzacji regionu. Jednym z elementów sowietyzacji było „ujawnienie wrogów” w partii komunist.; w P. ofiarą stał się Gomułka, oskarżony o odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne i odsunięty (VIII 1948) od władzy; po przeprowadzeniu „czystki” w PPS włączono ją do PPR, tworząc 15 XII 1948 PZPR.

Od 1949 upodabnianie P. do ZSRR nabrało rozmachu: scentralizowano zarządzanie gospodarką, m.in. przez rygorystyczne planowanie, którym zajmowała się Państwowa Komisja Planowania Gospodarczego (PKPG), co sprzyjało rozbudowie biurokracji; podporządkowano państwu spółdzielczość; wszystkie ceny były ustalane centralnie; handel pryw. zanikał (1953 ok. 7% obrotów w handlu detalicznym); zakazano posiadania obcych walut, przeprowadzono nieekwiwalentną wymianę pieniądza (30 X 1950), która przyniosła państwu zysk w wys. ok. 10% rocznego budżetu, fundusze emerytalne i ubezpieczeniowe włączono do budżetu państwa; izolując się od Zachodu, P. wystąpiła z Międzynar. Funduszu Walutowego i Banku Światowego. Zreorganizowano władzę na szczeblu lokalnym, łącząc administrację z samorządem (rady nar.); na sowieckich wzorach oparto wymiar sprawiedliwości, ograniczono prawo do obrony. Uchwalona 1952 Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej — poprawiana osobiście przez Stalina — miała charakter postulatywny, pozwalała na regulowanie wszystkich sfer życia społ. przez państwo, znosiła trójpodział władz, wprowadziła nazwę PRL. Wybory do sejmu (1952) odbyły się tylko na jedną listę (Frontu Nar.), a liczba kandydatów odpowiadała liczbie miejsc; było to więc głosowanie, a nie wybory. Zależność od ZSRR stała się jeszcze głębsza: zwiększyła się liczba sowieckich doradców w gospodarce; XI 1949 min. obrony nar. został sowiecki marsz. K. Rokossowski (od V 1950 także czł. Biura Polit. KC PZPR), niemal wszystkie najwyższe stanowiska w WP objęli sowieccy generałowie; WP stało się w rzeczywistości częścią Armii Radzieckiej. Podstawowym czynnikiem zmian gosp. był program uprzemysłowienia oparty na wzorach sowieckich pod względem organizacji (centr. planowanie), alokacji środków (większość na przemysł ciężki, surowcowy i energ.) i stosowanych technologii. Został on zawarty w 6-letnim Planie Rozwoju Gospodarczego i Budowy Podstaw Socjalizmu 1950–55. Niektóre lokalizacje wielkich inwestycji miały motywy ideol., np. aby przeciwstawić „socjalistyczne miasto” (Nowa Huta) „siedlisku reakcji” (Kraków) zbudowano Hutę im. Lenina.

Uprzemysłowienie spowodowało masowy przepływ ludności ze wsi do miast (1951–55 ponad 1,9 mln), uważany za awans społ.; masowo mobilizowano młodzież (Służba Polsce), stosowano pracę przymusową (więźniów, żołnierzy). P. przekształcała się w kraj przem.-roln., tempo wzrostu było wysokie, ale jakość produkcji b. niska, brakowało artykułów codziennego użytku, od 1951 stopa życiowa spadała. Zmieniono politykę wobec wsi: 1949 rozpoczęto powolną kolektywizację rolnictwa (1954 spółdzielnie produkcyjne zajmowały ok. 8% areału ziem uprawnych) oraz rozbudowę gospodarstw państw. (1954 ok. 10% areału); oba te sektory były uprzywilejowane pod względem podatków, kredytów i inwestycji (1955 otrzymały ok. 72% kwot przeznaczonych na rolnictwo); obciążeniem dla wsi były dostawy obowiązkowe po cenach znacznie niższych niż rynkowe; ci, którzy nie wywiązywali się z dostaw byli karani. Tempo wzrostu produkcji rolnej było b. niskie; w miastach występował stały niedobór żywności, wprowadzono system kartkowy (zniesiony I 1953 równocześnie z podwyżką cen), codziennością były kolejki do sklepów.

Po 1948 zlikwidowano samodzielność wszystkich organizacji społ., jednocześnie niektóre intensywnie rozbudowywano (m.in. ZMP i związki zawodowe), tworząc „pasy transmisyjne partii do mas”; ubezwłasnowolniono partie sojusznicze (1949 PSL włączono do SL, tworząc ZSL, 1950 resztki SP wcielono do SD). Zmiany objęły kulturę i oświatę: jako jedyny styl dopuszczalny w sztuce i literaturze uznano realizm socjalist., odgórnie ustalano repertuar kin i teatrów, w których przeważały utwory sowieckie i ros., zmieniono podręczniki szkolne, w ogromnych nakładach wydawano dzieła Stalina i W. Lenina, literaturę propagandową, sowiecką i pisarzy „socrealistycznych”; równocześnie w tanich wydaniach upowszechniano wyselekcjonowaną pol. klasykę, b. zaawansowano likwidację analfabetyzmu, zakłady pracy organizowały wycieczki do teatrów i muzeów; rozwijano sporty masowe i sport wyczynowy, który miał być wizytówką państwa (i ustroju). Dużą wagę przywiązywano do propagandy, która była agresywna wobec Zachodu, afirmatywna wobec ZSRR, miała pomóc w „kształtowania nowego człowieka”: propagowano współzawodnictwo pracy, wspieranie walki krajów kolonialnych, obronę pokoju (Apel sztokholmski 1950); wzywano do czujności, dyskredytowano emigrację. Nacisk kładziono na masowe formy wyrażania poparcia: udział w pochodach pierwszomajowych był obowiązkowy, podobnie w wiecach odbywanych na terenie zakładu pracy. Panowanie nad życiem społ. było niemożliwe bez podporządkowania sobie Kościoła katolickiego. Nacisk na Kościół stopniowo nasilano od 2. poł. 1947 przez agresywną propagandę, popieranie grupy B. Piaseckiego (Stowarzyszenie „Pax”), organizowanie grupy „księży-patriotów”, ograniczanie wydawnictw kośc.; przejmowano niektóre szpitale zakonne, zabraniano uroczystości poza terenami kośc., 1950 odebrano Kościołowi Caritas. Prymas S. Wyszyński przyjął taktykę unikania konfrontacji: 14 IV 1950 podpisano porozumienie, w którym m.in. za cenę utrzymania działalności duszpasterskiej poza kościołami, obiecano wspieranie różnych inicjatyw państwa. Mimo porozumienia władze sięgnęły po przymus: w więzieniach znalazły się setki księży (także biskupi) i zakonników, niektórych biskupów usuwano z urzędów, organizowano publ. procesy; II 1953 ogłoszono dekret o kontroli przez państwo obsady stanowisk w Kościele, a 26 IX aresztowano prymasa. Pozostali na urzędach biskupi ugięli się i ogłosili deklarację lojalności.

Zgodnie z tezą Stalina, że „walka klasowa zaostrza się w miarę postępów w budowie socjalizmu”, mimo likwidacji opozycji i podziemia, więzienia były przepełnione (1950 ok. 35 tys. więźniów polit.), rozbudowywano sieć tajnych współprac. (1953 ok. 74 tys. informatorów MBP oraz ok. 22 tys. Gł. Zarządu Informacji WP), aparat bezpieczeństwa rozrastał się (1953 ok. 33 tys. funkcjonariuszy), podporządkowano mu Wojska Ochrony Pogranicza (1949), tworzono komórki aparatu bezpieczeństwa w zakładach pracy. Terror przybrał charakter powsz.: można było zostać aresztowanym np. za dzielenie się informacjami z radia zagranicznego lub opowiadanie dowcipów („szeptanka”), za awarie w fabryce, za nieoddanie na czas dostaw obowiązkowych; 1949–55 skazano pod zarzutem szpiegostwa (z reguły sfingowanym) ok. 1,6 tys. osób; została stworzona specjalna komórka aparatu bezpieczeństwa do kontroli PZPR (X Departament), aresztowania objęły grupę działaczy komunist. (m.in. M. Spychalski, Gomułka, W. Komar). Specjalną rolę odgrywały pokazowe procesy przed sądami wojsk. mające uzasadnić terror i zastraszyć społeczeństwo, m.in. gen. S. Tatara i towarzyszy (1951; proces generałów, stracono 20 wyższych wojskowych), księdza J. Lelito i prac. kurii krak. (1953), działaczy PSL (1951), J. Kwasiborskiego i towarzyszy (1951); większość wyroków zapadała na rozprawach tajnych (tzw. procesy kiblowe); aresztowano wielu żołnierzy AK, także tych, którzy 1945–47 byli już raz skazani, stracono m.in. gen. E.A. Fieldorfa; w wyniku tortur w śledztwie i warunków w więzieniach zmarło wiele osób (m.in. płk A. Krzyżanowski, K. Pużak, ksiądz Z. Kaczyński), straconych i zmarłych na ogół chowano potajemnie. Aparat bezpieczeństwa oraz wywiad wojsk. (II Oddział Sztabu Generalnego) prowadziły działalność operacyjną wśród emigracji: inwigilowano wielu polityków emigr., inspirowano rozłamy; 1948 opanowano kierownictwo Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, przechwytywano kurierów, pieniądze, radiostacje (Bergu sprawa 1954). Ścisłą kontrolę nad MBP sprawowała od 1949 Komisja Biura Politycznego KC PZPR do spraw Bezpieczeństwa Publicznego. Poszerzono zakres działania utworzonej 1945 Komisji Specjalnej do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym o takie przestępstwa jak „wroga propaganda”. Głównym instrumentem władzy była PZPR, która stała się partią masową: XII 1954 liczyła ok. 1,3 mln czł. (9% dorosłej ludności), ponad 50 tys. komórek partyjnych kontrolowało zakłady pracy, szkoły, gminy; 1950 wprowadzono system nomenklatury, którym objęto ponad 100 tys. stanowisk kierowniczych; wejście do aparatu PZPR lub ZMP było kluczowym etapem w karierze. PZPR była zhierarchizowana, na jej czele stał tzw. aktyw centr. liczący ok. 200 osób, kluczowe decyzje zapadały w ścisłym kierownictwie liczącym nie więcej niż 10–15 osób; obowiązywał system wodzowski z Bierutem jako osobą „numer jeden”, otaczaną kultem, choć ważniejszy był kult Stalina.

Po śmierci Stalina (5 III 1953) zaczęły się w ZSRR i in. państwach komunist. powolne zmiany, zw. odwilżą: w P. spadła liczba aresztowań, 1954 zlikwidowano X Departament, zaczęto redukować aparat bezpieczeństwa, zmniejszono inwestycje w przemyśle ciężkim i zbrojeniowym, złagodzono cenzurę. Impulsem do dalszych zmian stały się rewelacje zbiegłego na Zachód funkcjonariusza MBP J. Światły wygłaszane od IX 1954 w RWE. Zmusiło to władze do reorganizacji aparatu bezpieczeństwa — utworzenie Ministerstwa Spraw Wewn. (MSW) i Kom. do spraw Bezpieczeństwa Publ. oraz zmian personalnych; aresztowano dyr. Departamentu Śledczego; wypuszczono z więzień Gomułkę i większość działaczy komunistycznych. W końcu XI 1954 odbyła się narada „centralnego aktywu” PZPR, na której część mówców krytykowała kierownictwo partii; I 1955 na posiedzeniu plenarnym KC PZPR próbowano odciążyć partię, a całą winę zrzucić na MBP. Rozpoczął się okres kryzysu wewn. w PZPR; w środowiskach partyjnych intelektualistów narastały postawy kryt. wobec dotychczasowej polityki (np. Poemat dla dorosłych A. Ważyka); tyg. „Po prostu” publikował artykuły odbiegające od linii oficjalnej. Kryzys wszedł w ostrą fazę po XX Zjeździe KPZR i upowszechnieniu w P. „tajnego referatu” N. Chruszczowa, a przede wszystkim po niespodziewanej śmierci Bieruta, która otworzyła walkę o sukcesję. Na I sekretarza KC został wybrany E. Ochab. Podjęto działania liberalizujące: zmiany personalne w wymiarze sprawiedliwości, amnestia dla więźniów polit., aresztowania funkcjonariuszy MBP; cenzura złagodniała, co umożliwiało publikowanie tekstów m.in. domagających się rehabilitacji żołnierzy AK. W kierownictwie PZPR ścierały się różne grupy i koterie: jedni uważali, że należy liberalizować system i przeprowadzić reformę gosp. („puławianie”), inni, że lepiej obciążyć część kierownictwa (ze wskazaniem na osoby pochodzenia żyd.) za popełnione „błędy i wypaczenia”, a zamiast swobody wypowiedzi podnieść płace robotnikom („natolińczycy”). Napięcie społ. wyładowało się w strajku, który wybuchł w Poznaniu 28 VI i przekształcił się w rewoltę (poznański czerwiec 1956), krwawo stłumioną (ponad 70 zabitych).

W kraju panowało podniecenie: na uroczystość odnowienia ślubowań jasnogórskich 26 VIII 1956 przybyły do Częstochowy setki tys. ludzi, co unaoczniło potencjalną siłę Kościoła; w fabrykach domagano się tworzenia rad robotn.; aparat bezpieczeństwa utracił możliwość aktywnego oddziaływania na wydarzenia; ożywiły się partie satelickie; nawiązywali kontakty wychodzący z więzień działacze PSL, SP i PPS-WRN, tendencje do niezależności pojawiły się w ZHP. Kierownictwo PZPR, aby nie utracić kontroli nad sytuacją, postanowiło dokonać zmian na najwyższych stanowiskach bez konsultowania z Moskwą, która próbowała przeciwdziałać tej niesubordynacji: 19 X 1956, gdy zaczynało się posiedzenie KC PZPR, jednostki Armii Radz. stacjonującej w Polsce wyruszyły w kierunku Warszawy, w której zjawiła się delegacja KPZR z Chruszczowem na czele; Gomułka, który przekonał go, że nie zamierza podważać zasad ustrojowych, został wybrany na I sekretarza KC (październikowe przesilenie polityczne 1956). Dokonano wielu zmian personalnych w aparacie PZPR i państw., zredukowany aparat bezpieczeństwa włączono do MSW, powrócili do Moskwy sowieccy generałowi włącznie z marsz. Rokossowskim; uchwalono ustawę o radach robotn.; zlikwidowano PKPG i rozpoczęto prace nad reformą zarządzania; nazwę Frontu Nar. zmieniono na mniej konfrontacyjną Front Jedności Narodu. Zwolniony z odosobnienia (28 X) prymas S. Wyszyński za cenę ustępstw ze strony władzy (m.in. wypuszczenie aresztowanych duchownych, powrót religii do szkół, zgoda na utworzenie Koła Poselskiego Znak i Klubów Inteligencji Katol., KIK) nakłaniał społeczeństwo do spokoju. Do stabilizowania się sytuacji przyczyniła się interwencja ZSRR na Węgrzech, co powszechnie traktowano także jako ostrzeżenie pod adresem Polaków. Okres kryzysu zamknęły wybory do sejmu (20 I 1957) przeprowadzone na podstawie zliberalizowanej ordynacji.

Epoka sowietyzacji i stalinizacji P. skończyła się: PZPR odstąpiła od stosowania powsz. terroru, uznała niezależność Kościoła, zaniechała kolektywizacji, stosunek do twórców stał się bardziej liberalny, usunięto część ograniczeń w kontaktach z Zachodem i Polonią. Podstawowe elementy systemu pozostały jednak nienaruszone: dominacja scentralizowanej, hierarchicznej partii komunist., monopol informacyjny, prymat własności państw. (społ.) nad pryw., centr. planowanie, system nomenklatury, traktowanie organizacji społ. jako narzędzi partii komunist., uważanie państw zach. za wroga, ścisłe związki z innymi państwami komunist. oraz uznawanie czołowej pozycji ZSRR. Niektóre posunięcia z 1956 Gomułka traktował jako taktyczne, toteż szybko zostały podjęte działania konsolidujące władzę PZPR i osobistą I sekretarza KC. Zdyscyplinowano partię, usuwając z kierowniczych stanowisk tzw. rewizjonistów i dokonując (1957–58) „czystki”, która objęła 16% czł.; zamknięto „Po prostu”; aby ułatwić sterowanie prasą zredukowano liczbę czasopism; ograniczono kompetencje rad robotn.; zlikwidowano rady robotn.; zreorganizowano ruch młodzieżowy, tworząc ZMS i ZMW, ponownie odsunięto z ZHP niezależnych działaczy. Usztywniono politykę gosp.: nie wracając do kolektywizacji zaczęto forsować inne formy spółdzielczości wiejskiej (kółka roln.), wzmocniono monopol państw. skupu; zaniechano działań zmierzających do reformy gospodarki, poczynając od 1959 znów zaczęły rosnąć inwestycje, preferujące przemysł ciężki i surowcowy (z budową dla nich nowych obiektów), ze szkodą dla produkcji na potrzeby rynku i modernizacji istniejącego potencjału; zahamowano wzrost płac realnych, a nierównowagę regulowano częstymi podwyżkami cen, które ustalano centralnie. Braki na rynku rodziły drobną, codzienną korupcję, a także różnego rodzaju nadużycia, które próbowano zwalczać, stosując wysokie kary (do kary śmierci włącznie). Blokując wzrost konsumpcji indywidualnej, rozbudowywano tzw. konsumpcję zbiorową (stołówki, wczasy pracownicze) oraz system świadczeń, tworząc rodzaj państwa opiekuńczego, którego częścią były przywileje dla niektórych grup zawodowych. Gomułka nawoływał do ograniczania wydatków i oszczędzania, ale jego argumentacja przez porównania z sytuacją przedwojenną nie przekonywała młodszych generacji, wzorem dla nich był dynamicznie rozwijający się Zachód, znany gł. z mediów i przez niektóre wyroby przem., czy kulturę popularną (młodzieżową). Poszerzały się jednak postawy akceptacji systemu i przywództwa, czego wyrazem był m.in. szybki wzrost liczby czł. PZPR (1970 — ok. 2,2 mln). Na arenie międzynarodowej P. występowała z inicjatywami (m.in. plan Rapackiego), które były konsultowane w Moskwie i stanowiły część strategii ZSRR; możliwości P. były większe niż innych państw komunist., gdyż Gomułka miał na Zachodzie kredyt zaufania. Głównym problemem P. była sprawa uznania granicy na Odrze i Nysie przez RFN, co zostało sfinalizowane XII 1970 w umowie pol.-niemieckiej. W związku z zahamowaniem zmian polit. oraz odchodzeniem od liberalizacji część środowisk intelektualnych zaczęła krytycznie odnosić się do Gomułki. Niektórzy pisarze i publicyści utrzymywali kontakt z emigracją (gł. z J. Giedroyciem i jego mies. „Kultura”), co powodowało represje; 1962 zlikwidowano Klub Krzywego Koła; 1964 grupa intelektualistów zaprotestowała przeciwko zaostrzeniu cenzury i mniejszym przydziałom papieru (tzw. List 34), za co część sygnatariuszy szykanowano; wielu twórców zdecydowało się na emigrację (m.in. M. Hłasko, S. Mrożek, L. Tyrmand); powstawały nieliczne nielegalne grupy polit., z których najważniejszą był Ruch, rozbity aresztowaniami 1970. Wpływ na kraj władz RP na uchodźstwie, skłóconych wewnętrznie i skoncentrowanych na sobie, był niewielki; rosło znaczenie ośrodka skupionego wokół Giedroycia z jego koncepcjami ewolucji systemu komunist. oraz porozumienia z narodami sąsiadującymi z P.; znaczne było oddziaływanie RWE, kierowanej przez J. Nowaka-Jeziorańskiego. W PZPR powstały grupy kontestujące oficjalną wersję marksizmu mniej (jak A. Schaff) czy bardziej (jak L. Kołakowski, 1966 usunięty z PZPR) radykalnie, inni uważali, iż w krajach komunist. władzę zamiast klasy robotn. sprawuje partyjna biurokracja (J. Kuroń i K. Modzelewski w Liście otwartym do członków PZPR, wspierani przez tzw. komandosów); dogmatycy komunist. (K. Mijal) krytykowali Gomułkę za odstępstwa od marksizmu-leninizmu; w aparacie partyjnym, MSW i wojsku pojawili się działacze odwołujący się do haseł nacjonalistycznych i wspólnoty kombatanckiej z czasów II wojny świat. (nazwano ich partyzantami, za przywódcę uchodził M. Moczar) lub domagający się racjonalizacji i unowocześnienia gospodarki (dla nich wzorem był E. Gierek, przywódca PZPR na Górnym Śląsku). W 1967–68 doszło do konfrontacji, gdy konflikt na Bliskim Wschodzie (VI 1967) wywołał w P. (i in. krajach komunist.) „antysjonistyczną” kampanię, którą rozpoczął Gomułka. W I 1968 odbywały się protesty młodzieży studenckiej w związku ze zdjęciem (na polecenie władz) ze sceny przedstawienia Dziadów A. Mickiewicza (marzec 1968 w Polsce). Wiec zwołany 8 III na Uniw. Warsz. został rozpędzony przez MO i bojówki tzw. aktywu PZPR; dochodziło do manifestacji ulicznych; zatrzymano łącznie ok. 2,7 tys. osób, 1,5 tys. studentów relegowano z uczelni, zwolniono z pracy niektórych profesorów popierających studentów, skazano (do 3,5 lat więzienia) ok. 80 osób. Władze wszczęły gwałtowną kampanię antysemicką i antyinteligencką; do konfliktu doszło w ścisłym kierownictwie PZPR; spowodowało to liczne zmiany personalne (m.in. min. obrony nar. został gen. W. Jaruzelski, z Biura Polit. odeszli Ochab i A. Rapacki) w kierunku zgodnym z intencjami „partyzantów” oraz emigrację z P. ok. 15 tys. osób pochodzenia żydowskiego. Osłabiło to pozycję Gomułki, ale nie utracił stanowiska m.in. dzięki roli jaką odgrywał w polityce ZSRR wobec „praskiej wiosny” i udziałowi P. w interwencji w Czechosłowacji (granicę przekroczyło ok. 26 tys. żołnierzy WP, którzy okupowali ok. 15% terytorium Czechosłowacji). Długofalowymi skutkami wydarzeń z 1967–68 były m.in. umocnienie się postaw kryt. w części środowisk inteligenckich, powstanie tzw. pokolenia marcowego, które odegrało zasadniczą rolę w tworzeniu opozycji demokr., wprowadzenie do oficjalnej propagandy wątków antysemickich. Po krótkim okresie dobrych stosunków z Kościołem katol. od 1958 PZPR próbowała ograniczyć jego wpływy, m.in. usunięto religię ze szkół (1961), blokowano zezwolenia na budowę obiektów sakralnych, wywołując liczne konflikty lokalne, 1961 w Służbie Bezpieczeństwa (SB) powstał specjalny pion (Departament IV) do walki z Kościołem, starano się poróżnić Episkopat Polski z Watykanem. Największe natężenie konflikt osiągnął 1965–66, gdy władze podjęły gwałtowną kampanię propagandową w związku z listem biskupów pol. do biskupów niem. (XI 1965); utrudniano peregrynację po kraju kopii obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, obchodom Millenium Chrztu Polski (V–VII 1966) przeciwstawiano oficjalne uroczystości Tysiąclecia Państwa Polskiego. Konfrontacja z Kościołem obniżyła autorytet Gomułki u znacznej części społeczeństwa; wykazała, iż Kościół ma wielkie możliwości mobilizacyjne; podniosła znaczenie prymasa Wyszyńskiego jako przywódcy duchowego; zbliżyła do Kościoła i grup katol. (KIK, „Znak”, „Tygodnik Powszechny”) kontestatorów marksizmu, tzw. komandosów i liberalnych intelektualistów; rozwijał się ruch „Światło-Życie” (tzw. oazy). Kościół stał się nie tylko alternatywą duchową dla ideologii komunistów, którą był zawsze, ale także społ. i polityczną.

W odpowiedzi na próbę zrównoważenia rynku przez podwyżki cen 14 XII 1970 w Gdańsku i Gdyni, 16 XII w Elblągu, 17 XII w Szczecinie wybuchły strajki, które przekształciły się w manifestacje uliczne, atakowano gmachy PZPR i administracji lokalnej (grudniowy bunt robotniczy 1970 w Polsce). Władze nie podjęły dialogu z komitetami strajkowymi, natychmiast użyto jednostek MO i WP do tłumienia wystąpień; 15 XII Gomułka wydał polecenie użycia broni palnej, wojsko otwierało ogień do robotników, na ulice miast wprowadzono czołgi i ciężki sprzęt; wg oficjalnych danych w Trójmieście, Szczecinie i Elblągu zginęło ponad 40 osób. Część kierownictwa PZPR uznała, iż wyjściem z sytuacji będzie odsunięcie Gomułki i uczynienie z niego „kozła ofiarnego”; podobne sugestie zostały przekazane z Moskwy; 20 XII KC wybrało na funkcję I sekretarza Gierka, dokonano wielu zmian personalnych na najwyższych stanowiskach partyjnych i państw. (m.in. premierem został P. Jaroszewicz, zastępując Cyrankiewicza); odeszli nieomal wszyscy działacze komunist. o przedwojennym stażu, zastąpili ich młodsi, ukształtowani w PPR i PZPR. Strajki wybuchały przez kilka następnych tygodni, Gierek uśmierzał je, spotykając się z robotnikami, ale dopiero cofnięcie podwyżek (15 II 1971) po strajku włókniarek w Łodzi zakończyło falę niepokojów społecznych. Ekipa Gierka zaproponowała nową strategię gosp., która opierała się — podobnie jak w ZSRR i in. krajach komunist. — na wzroście konsumpcji, zwiększeniu wymiany handl. z Zachodem (w tym zakupów licencji na nowoczesne wyroby) oraz zaciąganiu kredytów w krajach zach. Europy, Stanach Zjedn. i Japonii. Rzucono hasło „budowy drugiej Polski”: m.in. rozpoczęto modernizację infrastruktury miejskiej i komunik. (szosa szybkiego ruchu z Warszawy do Katowic, Trasa Łazienkowska i nowy dworzec kol. w Warszawie, obwodnice w kilku dużych miastach, Port Pn. w Gdańsku, Centr. Magistrala Kol.), uruchomiono fabryki małolitrażowych samochodów (fiat 126p) „dla każdego”, nowoczesnych traktorów i autobusów; powstawały tzw. fabryki domów, które przyspieszały budownictwo mieszkaniowe; równocześnie podjęto wielki program inwestycyjny w przemyśle ciężkim (Huta Katowice) i surowcowym (Lubelskie Zagłębie Węglowe, kopalnia odkrywkowa w Bełchatowie, kopalnie miedzi na Dolnym Śląsku); P. brała udział w budowie rurociągów z ZSRR. Zlikwidowano obowiązkowe dostawy dla rolników i zachęcano do tworzenia specjalistycznych gospodarstw; najwięcej środków kierowano do sektora państw. w rolnictwie, położono nacisk na rozwój hodowli (w tym nowoczesnych brojlerni). Wedle oficjalnych danych 1971–75 nastąpił b. szybki rozwój gosp.: dochód nar. wzrósł o 60%, produkcja przem. o 64%, produkcja rolna o 19%, płace realne o 41%, fundusz konsumpcyjny (płace, świadczenia, emerytury itp.) o 51%. Sklepy zapełniły się towarami, pojawiło się w nich wiele artykułów z importu, w tym także z Zachodu, ceny podstawowych artykułów żywnościowych były zamrożone (na poziomie z XII 1970); rzesze Polaków spędzały urlopy w Bułgarii czy Rumunii, 1972 otwarto granicę z NRD. Prosperity ludności i rozbudowa przemysłu w znacznej części były oparte na pożyczkach: 1975 zadłużenie wynosiło 8,4 mld dol. USA, 1977 sięgnęło 14,9 mld dol. USA i coraz bardziej obciążało gospodarkę (1977 aż 56% dochodów z eksportu szło na pokrycie zobowiązań); jednak nadal obowiązywały dotychczasowe zasady zarządzania (centr. planowanie, ustalanie cen odgórnie), co prowadziło do nieracjonalnego wydawania środków i marnotrawstwa oraz utrudniało wytwarzanie produktów konkurencyjnych na rynkach światowych. W 1976 nastąpiło załamanie tendencji rozwojowej; władze próbowały zrównoważyć rynek jednorazową podwyżką cen; odpowiedzią były strajki i manifestacje uliczne (największe w Radomiu i Ursusie 25 VI 1976), które zostały stłumione siłą, bez użycia broni palnej, ale kierownictwo PZPR odwołało podwyżki (czerwcowy protest robotniczy 1976 w Polsce). Rozpoczęto tzw. manewr gosp., którego celem było obniżenie tempa inwestycji i zahamowanie wypływu pieniądza nie mającego pokrycia w towarach rynkowych. System był jednak nieelastyczny i celów tych nie udało się osiągnąć: niedobór podstawowych artykułów spoż. i codziennego użytku stawał się coraz głębszy, przed sklepami ustawiały się wielogodzinne kolejki, nabycie wielu produktów było możliwe tylko za łapówkę lub w sieci sklepów dewizowych (Pewex, Baltona); przemysł cierpiał na brak części i komponentów, niedobory energii stały się zjawiskiem trwałym, w celu zrównoważenia bilansu paszowego importowano coraz więcej zboża; 1979 dług zagraniczny osiągnął 24 mld dol. USA, spłaty pochłaniały wpływy z eksportu; zanotowano po raz pierwszy po II wojnie świat. spadek dochodu nar. (o 2,3%). Nastąpił głęboki rozstrój gospodarki. Nowej polityce gosp. po 1970 towarzyszyły takie posunięcia jak odbudowa Zamku Król., częstsze nawiązywanie do tradycji nar., głoszono „jedność moralno-polityczną narodu”; Gierek spotykał się z robotnikami („gospodarskie wizyty”) i intelektualistami, podkreślał rolę ekspertów; zelżała cenzura; stosunek do Kościoła był bardziej przychylny, częściowo odblokowano budownictwo sakralne, nadano akty własności mienia kośc. na Ziemiach Zach. i Pn., zniesiono obowiązkową służbę wojsk. alumnów; unowocześniono propagandę m.in. przez rozbudowę i modernizację mass mediów (w szczególności telewizji), dzienniki PZPR organizowały masowe festyny, stworzono koncern wydawniczy RSW „Prasa–Książka–Ruch”; lansowano chwytliwe hasła („Polak potrafi”); propagandę wspomagały sukcesy sport. (m.in. 1974 piłkarzy, 24 medale na igrzyskach olimpijskich 1976), lot w kosmos M. Hermaszewskiego (1978), zdobycie Mount Everestu przez W. Rutkiewicz (1978). W celu wzmocnienia kontroli nad lokalnymi ogniwami władzy przeprowadzono zmiany w administracji państw.: utworzenie gmin (1972), oddzielenie administracji terenowej od rad nar. (1973), likwidacja powiatów i zwiększenie liczby województw do 49 (1975). Rozbudowywano system nomenklatury (ponad 500 tys. stanowisk), przyznano szczególne przywileje emerytalne osobom zajmującym najwyższe szczeble władzy; do ok. 20 tys. osób rozrósł się aparat etatowy PZPR. Gierek wykorzystywał trwającą do 1979 politykę odprężenia w stosunkach międzynar. (m.in. konferencja w Helsinkach 1975): utrzymywał dobre kontakty z przywódcami Francji, RFN czy Austrii, P. odwiedzili prez. USA — R. Nixon, G. Ford, J. Carter; częste były spotkania z L. Breżniewem. Wszystko to współgrało ze strategią dynamicznego rozwoju, wizją „socjalizmu konsumpcyjnego” i paternalistycznym, a zarazem liberalnym, przywództwem. Nie oznaczało jednak tolerowania „obcych poglądów” i działań, w kilku procesach polit. (m.in. 1971 Ruchu) zapadły wysokie wyroki, SB penetrowała środowiska intelektualne oraz Kościół i stowarzyszenia katolickie. W 1975 kierownictwo PZPR postanowiło znowelizować konstytucję, aby dostosować ją do etapu „rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego”, który P. miała już osiągnąć. Poprawki dotyczyły m.in. przyznania PZPR kierowniczej roli w państwie, uznania sojuszu z ZSRR za normę konstytucyjną, określenia, że prawa obywatelskie należą się tylko tym, którzy wypełniają obywatelskie obowiązki. Protesty przeciwko zmianom (m.in. List 59, List 101, pismo Episkopatu Polski) skłoniły władze do pewnej modyfikacji projektu, stały się okazją do krystalizowania się opozycji; w „Kulturze” Giedroycia i „Aneksie” A. Smolara trwała dyskusja na temat możliwości działań opozycyjnych. Impulsem organizacyjnym stała się pomoc dla robotników aresztowanych i zwolnionych z pracy po strajkach w Radomiu i Ursusie, co doprowadziło do utworzenia IX 1976 Komitetu Obrony Robotników (KOR, założyciele m.in. Kuroń, J.J. Lipski, A. Macierewicz); 1976 powstało też Polskie Porozumienie Niepodległościowe, III 1977 Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO, zał. m.in. przez L. Moczulskiego, S. Niesiołowskiego, A. Czumę). Opozycja poszerzała działalność, zaczęły ukazywać się nielegalne czasopisma (m.in. „U progu”, „Biuletyn Informacyjny KOR”). Z uwagi na konieczność utrzymywania poprawnych stosunków z Zachodem (spłata pożyczek) i politykę odprężenia, władze były skrępowane; gdy po protestach w związku z zamordowaniem współprac. KOR S. Pyjasa zastosowano ostrzejsze metody (aresztowanie kilkunastu osób), reakcja na Zachodzie była b. negatywna, w kraju zwiększyła się determinacja ludzi opozycji i aresztowanych wypuszczono (VII 1977); od tej pory stosowano zatrzymania na 48 godz., szykany, zwalnianie z pracy, konfiskaty papieru lub urządzeń. Opozycja docierała do różnych środowisk (1979 powstały Wolne Związki Zawodowe, WZZ, organizatorami byli m.in. B. Borusewicz, A. Gwiazda, L. Wałęsa), w drugim obiegu wydawniczym ukazywały się kolejne czasopisma (m.in. „Zapis”, „Droga”, „Bratniak”, „Głos” „Krytyka”), książki (m.in. wydawnictw NOWA, Krąg), odbywały się wykłady (Towarzystwo Kursów Naukowych), organizowano obchody rocznicowe 3 V i 11 XI, uroczystości upamiętniające XII 1970; IX 1979 Moczulski zał. Konfederację Polski Niepodległej (KPN), która określiła się jako partia polityczna. W obrębie opozycji toczyły się polemiki i spory (niektóre podsycane przez SB) na tematy ideowe i o strategii działania; działalność opozycji była upowszechniana przez RWE; poparcie wyrażali niektórzy księża i biskupi (m.in. kard. K. Wojtyła), wiele obchodów i protestów (głodówki) organizowano w kościołach. W różnych formach działalności opozycyjnej było aktywnych ok. 1,5 tys. osób, liczba sympatyków (czytelnicy gazetek, uczestnicy obchodów) była wielokrotnie większa. Przełom w nastrojach społ. dokonał się po wyborze kard. Wojtyły na papieża (16 X 1978), a przede wszystkim w trakcie jego pielgrzymki do P. 1–9 VI 1979, która gromadziła miliony wiernych. Jan Paweł II homiliami podnosił społeczeństwo na duchu, opisywał świat w zupełnie innych kategoriach niż komuniści, stał się ogólnonar. autorytetem.

Objawy kryzysu gosp. nie ustępowały, w kierownictwie PZPR dokonano kolejnych zmian personalnych (m.in. premierem został E. Babiuch), które jednak nie wpływały na postawy społeczeństwa. Gdy 1 VII 1980 podniesiono ceny mięsa zaczęły się strajki; władze częściowo zaspokajały żądania (gł. płacowe), co powodowało, iż fala strajkowa przenosiła się z miasta do miasta (w lipcu wybuchło 180 strajków); RWE przekazywało informacje na temat strajków i żądań; działacze opozycji docierali do części strajkujących, wzywali do organizowania się. Zwrot nastąpił 14 VIII, gdy zaczął się strajk w Stoczni Gdańskiej przygotowany przez WZZ; 16 VIII przekształcił się w strajk powsz. w Trójmieście (na czele stanął Wałęsa), 17 VIII zaczął się strajk powsz. w Szczecinie (na czele stał M. Jurczyk); aresztowano część działaczy opozycji, ale władze nie użyły siły; strajki ogarnęły wszystkie ośrodki przem.; w niektórych przypadkach (Gdańsk, Szczecin) strajkujących wspierali działacze opozycji, tworząc zespoły doradców; prymas Wyszyński ostrzegał przed eskalacją wystąpień, ale Kościół wspomagał strajkujących; w końcu sierpnia strajkowało ok. 700 tys. osób. Kierownictwo PZPR przygotowało działania represyjne, zdecydowało się jednak — wobec braku jednoznacznego stanowiska Moskwy — na podjęcie negocjacji: 30 VIII w Szczecinie, 31 VIII w Gdańsku podpisano porozumienia (porozumienia społeczne 1980–81 w Polsce); za cenę zakończenia strajków władze zgodziły się na tworzenie niezależnych od PZPR i administracji związków zawodowych, poczyniły ustępstwa wobec Kościoła, uwolniły działaczy opozycyjnych; porozumienia dotyczyły m.in. płac, zaopatrzenia, mieszkań, warunków pracy; 17 IX formalnie założono NSZZ „Solidarność” (przewodn. Wałęsa; Solidarność), który szybko rozrósł się do 9-milionowej organizacji, będącej wielkim ruchem społ. zmierzającym do reformy systemu; Solidarność skupiała ludzi z nieomal wszystkich środowisk zawodowych i różnych nurtów polit.; działacze opozycji odgrywali w niej znaczną rolę; duży wpływ na nią miał Kościół katol., który oddziaływał tonująco. Oprócz Solidarności pojawiły się inne organizacje, takie jak NSZZ „Solidarność” Rolników Indywidualnych, Niezależne Zrzeszenie Studentów (NZS), związki kombatanckie, rzem.; poza kontrolą cenzury ukazywały się gazetki Solidarności (do XII 1981 ok. 1,5 tys. tytułów), nielegalnie wydawano setki książek, cenzurowany „Tygodnik Solidarność” ukazywał się w 500 tys. egz.; stowarzyszenia twórcze (m.in. SDP, ZLP) i wyższe uczelnie znalazły się pod wpływami opozycji; w PZPR pojawił się ruch domagający się demokratyzacji partii (tzw. struktury poziome). PZPR, w której doszło do znacznych zmian personalnych (I sekretarzem został S. Kania) usiłowała wyhamować impet Solidarności; ZSRR i komuniści z NRD i Czechosłowacji byli b. zaniepokojeni sytuacją w P. określaną jako „pełzająca kontrrewolucja”; XII 1980 Moskwa przygotowywała przeprowadzenie w P. manewrów wojsk Układu Warsz., które miały osłonić rozbicie Solidarności; podobne działania władze na Kremlu zamierzały podjąć III 1981 (tzw. kryzys bydgoski), Kania przekonał jednak Breżniewa, że lepiej będzie zgnieść Solidarność pol. siłami, nawet za cenę odłożenia decyzji; X 1980 MSW i WP rozpoczęły przygotowania do wprowadzenia stanu wojennego, wysocy oficerowie obejmowali stanowiska w administracji państw. (II 1980 W. Jaruzelski został premierem), SB dążyła do penetracji Solidarności. Po I Zjeździe Solidarności (5–10 IX, 26 IX–7 X 1981) pełnię władzy w P. objął Jaruzelski, który został za zgodą Moskwy I sekretarzem KC PZPR, skupiając w swym ręku najważniejsze stanowiska w państwie. Często dochodziło do konfliktów, a ustępstwa władzy były na ogół pozorne; coraz trudniejsza sytuacja gosp., pogłębiająca się nierównowaga rynkowa oraz kunktatorstwo władz, które przez część działaczy Solidarności było traktowane jako oznaka słabości, prowadziły do radykalizacji Solidarności przy rosnącym zmęczeniu społeczeństwa; Wałęsa wybrany na zjeździe na przewodn. należał do polityków umiarkowanych, podobne stanowisko zajmował Kościół (gł. prymas J. Glemp, mianowany po śmierci prymasa Wyszyńskiego). Po Nadzwyczajnym Zjeździe PZPR (14–21 VII) i rozbiciu struktur poziomych, w aktywie i kierownictwie partii coraz powszechniejsze było dążenie do konfrontacji, do czego parła Moskwa.

W nocy z 12 na 13 XII 1981, przy pełnym zaskoczeniu, został wprowadzony stan wojenny (stan wojenny w Polsce 1981–83) — użyto znacznych sił (ok. 80 tys. żołnierzy, ok. 30 tys. funkcjonariuszy MSW), wprowadzono drastyczne ograniczenia w życiu codziennym (m.in. godzina milicyjna, zakaz zgromadzeń, wyłączenie telefonów, zamknięcie stacji benzynowych), dokonano rozległych aresztowań i internowań (w pierwszych dniach ok. 5 tys. osób, w tym Wałęsa; część czołowych działaczy Solidarności uniknęła aresztowania); strajki i protesty zostały zdławione, pociągając za sobą kilkanaście ofiar śmiertelnych wśród strajkujących (najwięcej w kopalni Wujek). Państwa zach. zareagowały sankcjami gosp. wobec P. (i ZSRR), co nie miało wpływu na postawę Jaruzelskiego; wprowadzono ok. 4,7 tys. komisarzy wojsk. do fabryk i instytucji państw.; formalnym „zarządcą” stanu wojennego stała się Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON), ale władza skupiała się rękach kilku osób z wojska i kierownictwa PZPR; część aktywu PZPR (tzw. beton partyjny) domagała się drastycznych działań, wysokich wyroków, stworzenia nowej, „rewolucyjnej” partii komunist., jednak Jaruzelski nie zdecydował się na to. Bardzo szybko pojawiły się różne formy oporu: od biernego i symbol. po organizowanie konspiracyjnych struktur, wydawanie ulotek i gazetek; kilkakrotnie (m.in. 1 i 3 V, 31 VIII 1982) w dziesiątkach miast dochodziło do masowych manifestacji rozpędzanych przez MO i ZOMO; 22 IV 1982 powstało ogólnokrajowe konspiracyjne kierownictwo Solidarności (Tymczasowa Komisja Krajowa), jednak opór miał charakter zdecentralizowany (utrudniało to jego likwidację); pozycja Wałęsy została wzmocniona przez przyznanie mu Pokojowej Nagrody Nobla (1983); całość ruchu określano jako „społeczeństwo alternatywne” (lub „społeczeństwo niezależne”). Kościół katol. utrzymywał kontakty z władzami, opowiadał się za porozumieniem społ., organizował pomoc dla aresztowanych i wyrzuconych z pracy; jednocześnie wielu księży i biskupów wspomagało ukrywających się, świątynie stały się miejscem upowszechniania ideałów Solidarności, wykładów publ., imprez kult. (m.in. z powodu bojkotu telewizji przez wielu czołowych aktorów i reżyserów); Jaruzelski nie mógł odmówić papieżowi wizyty w P., która choć odbyła się z rocznym opóźnieniem (16–23 VI 1983), stała się wsparciem dla Solidarności i wszystkich wiernych. W końcu 1982 kierownictwo PZPR wykonało gesty mające uspokoić społeczeństwo i stanowić dowód, że panuje nad sytuacją — zwolniono z internowania Wałęsę (listopad), ogłoszono „zawieszenie” stanu wojennego (31 XII 1982), wypuszczono internowanych; zlikwidowano FJN, powołując na jego miejsce Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego (PRON); zaczęto organizować prorządowe związki zawodowe; 22 VII 1983 formalnie zniesiono stan wojenny.

Sytuacja polit. była daleka od stabilizacji: w więzieniach trzymano kilkuset więźniów polit., odbywały się manifestacyjne obchody rocznic 3 V, 31 VIII, 11 XI czy 13 XII; wstrząsem było zamordowanie księdza J. Popiełuszki przez funkcjonariuszy SB (19 X 1984); represje były jednak selektywne, co m.in. powodowało, że systematycznie rozwijał się podziemny ruch wydawniczy (1982–89 ok. 6 tys. tytułów druków zwartych, ok. 2 tys. czasopism), w tajnych gazetkach toczyły się ożywione debaty; powstawały konspiracyjne partie i grupy polityczne.

Trudna była sytuacja gosp.: na rynku wciąż występowały poważne braki, znaczna część artykułów spoż. i codziennego użytku była reglamentowana, kwitł „czarny rynek”; rosło (z uwagi na odsetki) zadłużenie zagraniczne kraju, P. coraz bardziej była zależna od ZSRR i RWPG, wszystkie kraje komunist. wchodziły w okres kryzysu gosp., rosły wydatki na cele militarne, co było spowodowane m.in. polityką prez. USA R. Reagana. Gdy po objęciu stanowiska sekretarza generalnego KC KPZR przez M. Gorbaczowa (III 1985), w ZSRR zaczęto reformować system (pierestrojka, głasnost) oraz poprawiać stosunki z Zachodem, w kierownictwie PZPR przeważył pogląd, iż dla uratowania gospodarki konieczne jest uzyskanie pożyczek z Zachodu, który domagał się zwolnienia więźniów polit. oraz dialogu z Solidarnością i Kościołem; IX 1986 zwolniono nieomal wszystkich więźniów polit., zaczęto poszukiwać działaczy chętnych do kompromisu (m.in. przez powołanie Rady Konsultacyjnej przy Przewodn. Rady Państwa, którym od XI 1985 był Jaruzelski); ogłoszono wprowadzenie II etapu reformy gosp., ograniczono centr. biurokrację; nie likwidowano powstających jawnych struktur Solidarności; kolejna pielgrzymka Jana Pawła II do P. (8–14 VI 1987) dała okazję Solidarności do potwierdzenia jej aktywności, papież spotkał się z Wałęsą. Sytuacja polit. nie stabilizowała się, nie było też poprawy sytuacji gosp., II etap reformy pociągnął za sobą podwyżki cen. Wiosną 1988 wybuchły strajki, część stłumiono siłą (m.in. w Nowej Hucie), ponowne wybuchły w sierpniu, co skłoniło kierownictwo PZPR do rozpoczęcia rozmów z Solidarnością; dokonano zmiany rządu (premierem został M.F. Rakowski), który zaczął wprowadzać radykalną reformę gosp. (m.in. swoboda działalności gosp.). Po kilku miesiącach zakulisowych rozmów z udziałem przedstawicieli Kościoła, wobec wzrostu popularności Solidarności oraz obawy przed rozruchami, PZPR zaakceptowała legalizację Solidarności i przeprowadzenie publ. negocjacji, które przybrały formę rozmów Okrągłego Stołu (6 II–5 IV 1989). Nie sprzeciwiał się temu ZSRR, który przeżywał głęboki kryzys polit. i społ., m.in. na tle konfliktów narodowościowych, i rozpoczął wycofywanie swych wojsk z Afganistanu; Stany Zjedn. i kraje Europy Zach. usilnie popierały takie rozwiązanie. W wyniku rozmów — prowadzonych w obecności obserwatorów z Kościoła (ksiądz B. Dembowski, ksiądz A. Orszulik), z udziałem z jednej strony Wałęsy oraz czołowych działaczy Solidarności (m.in. Z. Bujak, W. Frasyniuk) oraz części opozycji (m.in. Kuroń, A. Michnik, T. Mazowiecki, B. Geremek), z drugiej m.in. gen. Cz. Kiszczaka, A. Miodowicza, A. Kwaśniewskiego, J. Reykowskiego, R. Malinowskiego (ZSL) — uzgodniono pakiet posunięć gosp., zalegalizowanie Solidarności, zniesienie cenzury (1990), dokonanie reformy państwa: utworzenie senatu, powstanie instytucji Prez. RP, przede wszystkim przeprowadzenie wyborów do parlamentu z prawem zgłaszania kandydatów spoza PRON na 35% miejsc w sejmie i wszystkie w senacie. W 2 turach wyborów (4 i 18 VI 1989) PZPR i jej sojusznicy ponieśli porażkę: mający masowe poparcie lokalnych komitetów obywatelskich, kandydaci Solidarności zdobyli wszystkie „wolne” miejsca w sejmie i 99 na 100 w senacie, co dawało Obywatelskiemu Klubowi Parlamentarnemu (OKP, na czele z Geremkiem) wpływ na wybór prezydenta; kierownictwo PZPR próbowało wciągnąć do rządu przedstawicieli Solidarności, ale nie uzyskało zgody; na prezydenta (z dużymi uprawnieniami, które miały być gwarancją ewolucyjnego charakteru dalszych zmian) został wybrany (19 VII, jednym głosem przewagi) Jaruzelski; doszło do zmian personalnych (na premiera desygnowano Kiszczaka, I sekretarzem KC PZPR został Rakowski) i kolejnych kroków liberalizujących gospodarkę (1 VIII uwolnienie cen, co zapoczątkowało galopującą inflację); Wałęsa — z pomocą ZSL i SD — wymusił jednak stworzenie rządu tzw. wielkiej koalicji z przewagą Solidarności: 23 VIII sejm na premiera powołał Mazowieckiego, 12 IX powstał nowy rząd, w którym PZPR zachowała 4 ministerstwa, w tym oba „resorty siłowe” (Ministerstwo Obrony Nar. i MSW). Zaczął się demontaż systemu komunist. przyspieszony przez fakt, że wydarzenia w P. wywołały tzw. efekt domina i znalazły naśladowców w kolejnych państwach komunist. Europy Środkowowsch. (tzw. jesień ludów).

Andrzej Paczkowski

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.