Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Polska, historia, 1572–1795

Bezpotomna śmierć Zygmunta II Augusta 1572 zakończyła rządy Jagiellonów; wszyscy późniejsi królowie byli powoływani na tron przez ogół szlachty. Po krótkim epizodzie rządów Henryka Walezego (1573–75) dziesięcioletnie panowanie Stefana Batorego wypełniły próby umocnienia władzy król. wewnątrz kraju, jednak z ustępstwami na rzecz szlachty (powołanie Trybunału Koronnego 1578 i Trybunału Litew. 1581); próba podporządkowania Gdańska Rzeczypospolitej (wojna 1577) zakończyła się tylko połowicznym sukcesem, w przeciwieństwie do wojen z Rosją o Inflanty (1579–81), które przerwał pomyślny rozejm w Jamie Zapolskim 1582.

Następca Batorego, Zygmunt III Waza, swymi roszczeniami do tronu szwedzkiego wprowadził Rzeczpospolitą w stan długotrwałego, niepomyślnego konfliktu zbrojnego ze Szwecją w Inflantach (mimo zwycięstwa pod Kircholmem 1605), a 1626–29 w Prusach Król. (altmarski rozejm 1629); nie przyniosły również sukcesu próby sięgnięcia po tron ros. (wojna 1609–18), chociaż rozejm 1618 w Deulinie zapewnił Polsce znaczne zdobycze terytorialne, ani wojny z Turcją (Cecora 1620, Chocim 1621).

Opozycję szlachty wywołało poparcie przez króla kontrreformacji oraz jego tendencje absolutystyczne (rokosz sandomierski 1606–09). W czasach Zygmunta III rezydencja króla została przeniesiona z Krakowa do Warszawy (1596, ostatecznie 1611). Plany Władysława IV Wazy wznowienia wojny ze Szwecją, a pod koniec życia z Turcją, nie znalazły poparcia ani magnatów, ani szlachty.

Wypełnione wojnami dwudziestoletnie panowanie Jana II Kazimierza przyniosło wyniszczenie gosp. i wyludnienie kraju, chaos w życiu polit., utratę terytoriów i istotny spadek międzynar. znaczenia Rzeczypospolitej (kozackie powstania, wojna północna 1655–60 i pokój w Oliwie, welawsko-bydgoskie traktaty 1657, rokosz Lubomirskiego 1665–66, andruszowski rozejm 1667). W latach rządów Michała Korybuta Wiśniowieckiego wzrosła samowola magnatów oraz kierowanych przez nich stronnictw polit. (profr., prohabsburskiego; malkontenci).

Chwilowo tylko sytuację poprawiły zwycięstwa Jana III Sobieskiego nad Kozakami, Tatarami i Turkami (Podhajce 1667, Chocim 1673, Żurawno 1676, wiedeńska odsiecz 1683). Realizacji jego planów przyłączenia Prus Książęcych i umocnienia się nad M. Bałtyckim przeszkodziła opozycja magnacka.

Po śmierci Jana Sobieskiego Rzeczpospolita stopniowo stawała się przedmiotem polityki mocarstw ościennych. Udział elektora saskiego, króla pol. Augusta II Mocnego (z dyn. Wettinów) w wojnie północnej 1700–21 przyniósł mu klęskę i detronizację z rąk Szwedów; krótkotrwałe rządy Stanisława Leszczyńskiego, osadzonego przez nich na tronie, zakończyły się wraz z klęską Karola XII pod Połtawą (1709). Powrót na tron Augusta II, jego plany wzmocnienia władzy król. oraz obecność wojsk saskich w Rzeczypospolitej, wywołały opór części szlachty, która XI 1715 zawiązała konfederację tarnogrodzką; wojska konfederackie zostały poparte przez wojska koronne i pospolite ruszenie z Małopolski i ziem rus.; wojna domowa, która objęła znaczną część kraju, ustała na jesieni 1716, gdy na Wołyń wkroczyła armia ros., a car Piotr I Wielki wystąpił z mediacją. Dalsze rządy Augusta II zostały podporządkowane woli Rosji, Austrii i Prus, dążących do utrzymania słabości Rzeczypospolitej; wykorzystując prywatę wielu pol. i litew. magnatów, bezsilność zrywanych sejmów, niechęć uprzywilejowanych stanów do świadczeń finans. na rzecz państwa, Rosja skutecznie przeciwstawiła się próbom reform ustroju, stając się gwarantem utrzymania istniejącej w Rzeczypospolitej sytuacji (Sejm Niemy 1717, Loewenwolda traktat 1732). Po śmierci Augusta II (1733) próbę uniezależnienia się od mocarstw sąsiednich, z pomocą Francji, poprzez ponowną elekcję Stanisława Leszczyńskiego (1733) udaremniła zbrojna interwencja ros., w której wyniku na tron został wprowadzony August III; zwolennicy Stanisława Leszczyńskiego w obronie jego praw do tronu XI 1734 zawiązali konfederację dzikowską (także pod hasłami walki z Saksonią i Rosją o niezależność Rzeczypospolitej i reformy ustrojowe), której oddziały partyzanckie toczyły walki z wojskami saskimi i ros. aż do przeł. 1736 i 1737. Nastąpiło dalsze ograniczenie suwerenności P., pogłębienie anarchii, wzrosło znaczenie zantagonizowanych koterii magnackich, faworytów i ministrów saskich (Braniccy, H. Brühl, A. Sułkowski).

Wybór na tron Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764), kandydata Familii i cesarzowej Katarzyny II, stworzył nowe perspektywy. Król po objęciu rządów — wbrew zamiarom swoich protektorów — próbował realizować ograniczony, ale jednak niezależny program reformy ustroju kraju, zmierzający w kierunku monarchii konstytucyjnej na wzór ang., ze wzmocnioną władzą wykonawczą, sprawnym sejmem (akcentowano konieczność zniesienia liberum veto) i systemem skarbowym. Pierwsze reformy zostały przeprowadzone już 1764–66, gdy ograniczono samowolę hetmanów i podskarbich, ustanawiając komisje wojskowe i komisje skarbowe; szczególnie silny sprzeciw opozycji wywołało ustanowione 1766 pod naciskiem Rosji zrównanie dysydentów w prawach z katolikami oraz poddanie praw kardynalnych pod gwarancje Rosji na tzw. sejmie delegacyjnym (sejm repninowski 1767–68). Pod hasłami obrony „wiary i wolności”, przeciwko kurateli Rosji i reformom króla, opozycyjni magnaci i konserwatywna część szlachty 1768 zawiązali konfederację barską i wystąpili zbrojnie — zarówno przeciw Stanisławowi Augustowi, jak i Rosji. Próby porozumienia się króla z konfederatami nie udały się; po czteroletnich walkach, które objęły niemal cały kraj, oddziały konfederackie zostały rozbite przez wojska ros., w końcowej fazie także przez oddziały królewskie.

Wojna domowa stała się pretekstem dla Rosji, Austrii i Prus do uznania P. za kraj, w którym panuje anarchia, i dokonania 1772 jej I rozbioru (rozbiory Polski), czemu, mimo protestów, król nie był w stanie się przeciwstawić; zgodę Rzeczypospolitej na zabór trzeciej części kraju wymuszono na sejmie 1773. Państwo dostało się na 13 lat pod całkowity protektorat Rosji, realizowany gł. przez ambasadorów ros. oraz powołaną 1775 i uzależnioną od Rosji Radę Nieustającą (która jednak rozwinęła pożyteczną działalność w zakresie administracji krajem). Podejmowano pewne reformy, inicjowane i wspierane przez Stanisława Augusta. Chociaż jego władza została przez Katarzynę II b. ograniczona i poddana kontroli jej ambasadora, to jednak królowi udało się zrealizować część zamierzeń, zwłaszcza w dziedzinie szkolnictwa i kultury. Dzięki niemu już 1765 otwarto Szkołę Rycerską, później wspierał reformę szkolnictwa pijarów oraz 1773 utworzenie Komisji Edukacji Narodowej, zarządzającej oświatą. W 1778 podjął próbę reform dotyczących chłopów i mieszczan, przygotowaną pod kierunkiem kanclerza A. Zamoyskiego w Zbiorze praw sądowych..., która jednak — jako zbyt radykalna i antykośc. — została odrzucona na sejmie 1780. Dopiero na Sejmie Czteroletnim 1788–92, obradującym pod węzłem konfederacji (marszałkowie: S. Małachowski i K.N. Sapieha), stronnictwu patriot. (m.in. H. Kołłątaj, J. Ursyn Niemcewicz, I. Potocki, S. Staszic), w ścisłym współdziałaniu z królem, udało się przeprowadzić wiele ważnych reform. Wbrew inspirowanemu przez Rosję stronnictwu hetmańskiemu (m.in. F.K. Branicki, S. Rzewuski) zniesiono narzuconą przez Rosję Radę Nieustającą, uchwalono m.in. aukcję wojska (do 100 tys. — czego nie udało się zrealizować), wprowadzono komisje porządkowe cyw.-wojskowe, rozszerzono prawa miast, a przede wszystkim uchwalono Konstytucję 3 maja 1791. Dzieło wewn. odbudowy kraju obaliły konfederacja targowicka 1792 oraz wezwane przez targowiczan wojska ros. (wojna polsko-rosyjska 1792) — król, mimo zwycięstwa pol. pod Zieleńcami i znacznej wartości bojowej armii, na żądanie Katarzyny II przystąpił do konfederacji targowickiej i wydał rozkaz kapitulacji. W następstwie Konstytucja 3 maja została obalona, reformy zatrzymane, a Rosja i Prusy 1793 dokonały II rozbioru P. Próba zachowania resztek bytu państw., którą stanowiło powstanie kościuszkowskie 1794, zakończyła się klęską i III rozbiorem kraju 1795 między 3 ościenne mocarstwa; oznaczał on utratę państwowości na ponad stulecie.

Zasady ustrojowe ukształtowane w okresie jagiellońskim utrzymały się aż do upadku państwa. Jednak w XVII i XVIII w. nastąpiły znaczne zmiany w układzie sił polit. wewnątrz kraju, rzutujące na działanie aparatu państwowego. Uprzednio oprócz monarchy udział we władzy miał cały stan szlachecki; w ostatnich dwu stuleciach istnienia Rzeczypospolitej zdecydowaną przewagę w państwie zdobyli magnaci (stąd używane niekiedy nieprecyzyjne określenie: oligarchia magnacka), którzy już od poł. XVII w., a w sposób jaskrawy w XVIII w. (w czasach stanisławowskich w obrębie zaledwie kilku rodów) decydowali o sprawach polit. i ustrojowych Rzeczypospolitej. Istotnym czynnikiem, który ułatwił magnatom uzyskanie tej przewagi, była przyjęta 1572 zasada osobistego udziału w elekcji ogółu szlachty (elekcja viritim), w znacznej części konserwatywnej i ulegającej magnackim naciskom. Do dalszego osłabienia władzy król. przyczynił się także obowiązek zaprzysięgania przez każdego elekta artykułów henrykowskich i pacta conventa (które m.in. dopuszczały możliwość wypowiedzenia posłuszeństwa królowi). Znaczne ograniczenie władzy król. i znaczenia polit. średniej szlachty, a umocnienie się dominacji magnatów nastąpiły po klęsce rokoszu sandomierskiego (1609), zwł. zaś po rokoszu Lubomirskiego (1665–66). Funkcjonowanie państwa było zakłócane przez zasadę jednomyślności w podejmowaniu uchwał sejmowych oraz obowiązek ścisłego przestrzegania przez posłów instrukcji otrzymywanych na sejmikach. Sejmy nie dochodziły do skutku, gdy w ciągu 6 tygodni nie udawało się uzgodnić uchwał, lub były zrywane (od 1652) przez liberum veto (1582–1762 rozeszły się bez podjęcia uchwał lub zostały zerwane 53 sejmy, czyli ok. 60%). W sytuacji znacznego zmniejszenia się możliwości skutecznego działania sejmów rosła rola sejmików (zwł. w zakresie uchwalania i ściągania podatków) — aż do 1717, gdy znacznie ograniczono samorząd ziemski szlachty. Zahamowanie niezbędnej ewolucji zasad dawnego ustroju, spowodowane obroną stanowych swobód i przywilejów (prawa kardynalne, złota wolność) oraz niechęcią do reform przeważającej części szlachty i magnatów, było przyczyną powiększającej się niewydolności struktur państwa, zwł. w dziedzinie skarbowości i wojska. Reformy ustroju uchwalone na Sejmie Czteroletnim i zawarte w Konstytucji 3 maja zniweczył upadek państwa.

Gospodarka Rzeczypospolitej już od lat 20. XVII w. zaczęła wchodzić w stan regresu. Załamanie się w zach. Europie popytu na pol. zboże i coraz mniejsza wydolność systemu gospodarki rolnej opartej na pańszczyźnie zachwiały podstawami egzystencji folwarków; trudności przeżywały coraz mniejsze i słabiej wyposażone w siłę pociągową gospodarstwa chłopskie; zastój objął także miasta, powodując ubożenie przeważającej części mieszczan. Katastrofę spowodowały jednak dopiero wojny i epidemie w połowie tego stulecia i pierwszych 20 latach XVIII w., niosąc ze sobą wyludnienie i wyniszczenie wsi, miast i miasteczek, głęboki i długotrwały upadek rolnictwa, rzemiosła i handlu. Pierwsze próby przeprowadzenia zmian w rolnictwie pojawiły się w latach 20. XVIII w., a na szerszą skalę rozwinęły się w jego 2. poł.: zamieniano pańszczyznę na czynsz, parcelowano folwarki, wprowadzano nowe uprawy (rośliny pastewne, później ziemniaki), unowocześniano hodowlę. W rzemiośle miejskim ożywienie zaznaczyło się już w czasach saskich, jednak przełom nastąpił dopiero w ostatnim dziesięcioleciu XVIII w., gdy zaczęły licznie powstawać manufaktury magnackie, król. i mieszczańskie, przełamując skostniały system cechowy. Położenie chłopów i mieszczaństwa niewiele się zmieniło aż do upadku Rzeczypospolitej. Wśród szlachty powiększał się odsetek nieposesjonatów, szukających zajęć poza wsią i coraz bardziej uzależnionych od magnatów. W sferze spraw wyznaniowych wielkie znaczenie dla późniejszych dziejów P. miała unia brzeska 1596; deklarowała ona uznanie przez Kościół prawosł. Rzeczypospolitej zwierzchności Rzymu, a w rzeczywistości przyniosła trwałe rozbicie Kościoła wsch. na zwalczające się Kościoły: unicki (unici) i prawosł.; odpadnięcie 1667 wielkich obszarów na wschodzie osłabiło prawosławie w Rzeczypospolitej, ułatwiając w XVIII w. dominację Kościoła unickiego. Wyrazem zwycięstwa kontrreformacji nad prądami reformacyjnymi, a zarazem ważnym wyłomem w pol. tolerancji wyznaniowej, był zakaz (pod karą śmierci) odstępstwa od katolicyzmu (1668). Nietolerancja narastała wraz z ogólnym kryzysem państwa w XVIII w., a jej przejawami były: walka z dysydentami (1717 zakaz publ. protest. nabożeństw i wznoszenia zborów, 1733 formalne wykluczenie protestantów ze sprawowania urzędów państw. i z sejmu) oraz — nieliczne zresztą — procesy o czary i o tzw. mordy rytualne. Dyskryminacja niekatolików stała się dla Rosji pretekstem do ingerencji w wewn. sprawy Rzeczypospolitej. Upadek polit. i gosp. kraju pociągnął za sobą kryzys kultury i obniżenie poziomu umysłowego społeczeństwa (ksenofobia, bigoteria, obskurantyzm, bezkrytyczne samouwielbienie „narodu szlacheckiego”; sarmatyzm), przy jednoczesnym istnieniu ośrodków kultury wysokiej na dworze król., niektórych dworach magnackich i w kilku dużych miastach (zwł. w Gdańsku). Przełom nastąpił w okresie oświecenia stanisławowskiego. Gruntownie zreformowano szkolnictwo zakonne jezuitów i pijarów, szczególną rolę w krzewieniu oświaty odegrała po kasacie (1773) zakonu jezuitów Komisja Edukacji Nar. i Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych; z inicjatywy i pod patronatem Stanisława Augusta Poniatowskiego rozwijały się: teatr, muzyka, sztuki plast., literatura piękna i publicystyka, a jego dwór i w ogóle Warszawa stały się ośrodkiem kultury promieniującym na całą Rzeczpospolitą.

Marcin Kamler

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.