Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Podlasie

terytorium hist. po obu stronach środk. Bugu i górnej Narwi, utożsamione z woj. podlaskim (stolica w Drohiczynie) w zasięgu z 1566–1795; wcześniej P. obejmowało także okręg Brześcia n. Bugiem. Ziemia brzesko-drohicka od XI w. należała przeważnie do Rusi (najdłużej do księstwa halicko-włodzimierskiego), okresowo do Polski; w XIV i 1. poł. XV w. ziemia drohicka była terenem spornym między Mazowszem a W. Księstwem Litew., które zajęło P. ok. 1325, a później poszerzyło je o części wsch. Mazowsza i dawnego terytorium Jaćwingów. Nazwa „Podlasie”, oznaczająca ziemie położone w sąsiedztwie Polaków („Lachów”), powstała w XV w. w W. Księstwie Litew. jako określenie pogranicznej części woj. trockiego, z której 1513 utworzono woj. podlaskie; 1566 wydzielono z P. ziemię brzeską jako osobne województwo.

W 1569 woj. podlaskie przyłączono do Korony. Od wschodu sąsiadowało z woj.: trockim, nowogródzkim i brzeskim (należącymi do W. Księstwa Litew.), od południa i zachodu z woj.: lubelskim i mazowieckim, od pn. zachodu z Prusami Książęcymi (od 1701 — Wschodnimi); jeszcze XVI–XVII w. granice P. były w wielu miejscach sporne. Osadnictwo P. było rus. i pol.; od schyłku XIV do XVII w. kolonizacja z Mazowsza zwiększyła udział ludności polskiej. Województwo podlaskie składało się z ziem: drohickiej, mielnickiej i bielskiej (ta dzieliła się na pow.: brański, suraski i tykociński), w każdej ziemi znajdowały się starostwo grodowe i sejmik ziemski (w ziemi bielskiej w Brańsku). W końcu XVI w. na ok. 12,5 tys. km2 istniało 25 miast i co najmniej 1305 wsi, ok. 20% osiedli stanowiło własność król., ok. 2% kośc., pozostałe należały do szlachty — w znacznej większości drobnej szlachty zagrodowej. W gospodarce gł. rolę odgrywał wywóz drewna i produktów leśnych (spław do Gdańska); do znaczniejszych miast zaliczały się: Drohiczyn, Bielsk Podlaski i Tykocin; w XVIII w. przy granicy z Litwą zaczął się rozwijać Białystok.

W III rozbiorze Polski (1795) P. podzielono wzdłuż Bugu, większa część prawobrzeżna znalazła się w zaborze prus. (Prusy Nowowschodnie), część lewobrzeżna w zaborze austr. (Galicja Zach.); 1807 wschodnie P. przeszło do zaboru ros. (białostocki obwód), pozostałą część włączono (1807, 1809) do Księstwa Warsz., a 1815 do Królestwa Polskiego. Utworzone w Królestwie woj. podlaskie objęło lewobrzeżne P. wraz z terenami właściwej Małopolski (stolica województwa w Siedlcach); 1837 województwo przemianowano na gub. podlaską, która istniała do 1845; wpłynęło to na zatarcie się świadomości dawnych granic — do P. zaliczono m.in. małopol. Siedlce, Łuków i Radzyń Podlaski. W 1918–19 P. wróciło do odrodzonego państwa pol.; podczas II wojny świat. 1939–41 większa część właściwego P. znajdowała się pod okupacją sowiecką, następnie została przez Niemców włączona do Okręgu Białostockiego; mniejsza część (P. lewobrzeżne) należała 1939–44 do GG. Od 1999 P. znajduje się na terenie woj. podlaskiego, częściowo mazowieckiego.

Studia nad społeczeństwem i gospodarką Podlasia w XVI–XVIII w., red. A. Wyrobisz, Warszawa 1981;

A. Laszuk Zaścianki i królewszczyzny. Struktura własności ziemskiej w województwie podlaskim w drugiej połowie XVII wieku, Warszawa 1998.

Henryk Rutkowski

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.