Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Poddaństwo

poddaństwo – forma zależności społ., gosp. i prawnej ludności wiejskiej od właścicieli ziemskich — panów gruntowych.

Poddaństwo chłopów istniało we wszystkich systemach społ., w których występowała podzielona własność ziemi, także w starożytności; było ono jednak zjawiskiem charakterystycznym dla średniow. feudalizmu oraz społeczeństw środk. i wsch. Europy w okresie nowożytnym. P. to, obejmujące niemal całą ludność wiejską, ukształtowało się na zachodzie Europy X–XII w. w związku z zanikiem staroż. niewolnictwa, rozwojem feudalizmu i organizacji majątku pana gruntowego (włości senioralnej). Niektóre jego elementy, zwł. przymus pracy na rzecz pana (pańszczyzna), pojawiły się jednak znacznie wcześniej i były rozpowszechnione już w Galii merowińskiej. P. kształtujące się jako lokalny zwyczaj prawny przybrało różnorodne i trudne do sprecyzowania formy, niejednokrotnie występujące obok siebie na tym samym terytorium. P. gruntowe objęło w zasadzie wszystkie kategorie ludności chłopskiej, zmuszonej do świadczeń na rzecz pana z tytułu dzierżawy ziemi i do pracy przymusowej na gruntach dworskich. P. sądowe, oznaczające podległość sądownictwu pana feud., było związane z przekazaniem przez władców feudałom uprawnień władzy publ. (immunitet). Pełną zależność, zbliżoną do niewolnictwa, przynosiło osobiste p. chłopów, które dotyczyło zarówno potomków dawnych niewolników, jak i ludzi, którzy dobrowolnie oddali się w niewolę w zamian za ziemię lub za długi. Bez względu na zróżnicowane formy i genezę p. stało się w pełnym średniowieczu dziedziczną formą egzystencji społ. i prawnej ludności wiejskiej w zach. Europie. Dla chłopów oznaczało ograniczoną swobodę dysponowania własną osobą i majątkiem oraz przypisanie do ziemi, panom feud. dawało prawo do sprzedaży chłopów poddanych z ziemią, na której byli osadzeni, a niekiedy nawet samych chłopów. Postępująca od XII w. recepcja prawa rzym. przyczyniła się do sprecyzowania prawnego statusu poddanych chłopów i wyraźnego zróżnicowania pozycji ludzi osobiście poddanych i tych, którzy byli tylko zobowiązani do pewnych świadczeń na rzecz pana.
Od XIII w. rozwój gospodarki pieniężnej prowadził na wielu terenach do zaniku pańszczyzny, do samodzielności ekon. oczynszowanych chłopów, czyniąc z nich osobiście wolnych, prawnie umocowanych posiadaczy gospodarstw, zobowiązanych jedynie do uzyskania zgody pana gruntowego na sprzedaż ziemi. Obok czynników gosp. do złagodzenia p. przyczyniły się także w późnym średniowieczu powstania chłopskie (największe we Flandrii 1323–28, Francji 1358 i Anglii 1381). Na niektórych terenach (pd.-zach. Niemcy) po czarnej śmierci w poł. XIV w. nastąpiło przejściowe zaostrzenie p. chłopów. Nowożytne p. chłopów na Zachodzie i w krajach Cesarstwa charakteryzowała wielość form, zależnych m.in. od koniunktury gosp. i sytuacji politycznej. W niektórych krajach, jak Anglia czy Niderlandy, gdzie już u schyłku średniowiecza istniały jedynie szczątkowe formy p., wyraźny stawał się rozziew między rzeczywistością społ. i pozycją ekon. chłopów a ich sytuacją prawną, sankcjonującą pańszczyznę i przypisanie do ziemi. P. zostało prawnie zniesione w Anglii w latach 60. XVII w., we Francji dopiero na mocy dekretów rewolucji fr. 1789–99. W 2. poł. XVIII w. do prawnego zniesienia p., z reguły najpierw osobistego, w większości krajów zachodnioeur. i niektórych w środk. Europie, przyczyniły się idee oświecenia i fizjokratyzm, a także publ. debaty nad dobrobytem społeczeństwa, rolnictwem i położeniem chłopów.
W Polsce i w innych krajach środkowowsch. Europy p. chłopów ukształtowało się w wyniku nadania XII–XIII w. Kościołowi i możnym uprawnień do należnych władzy publ. świadczeń i służb oraz rozpowszechnienia się immunitetu sądowego. Wydawane od XIV w. przywileje szlacheckie stopniowo przyznały szlachcie pełnię władzy nad poddanymi chłopami, pozbawiając ich prawa do król. sądownictwa. W końcu XV i w XVI w. w związku z rozwojem folwarków oraz kolonizacją słabiej zagospodarowanych regionów nastąpiło zaostrzenie p. chłopów, które — określane jako drugie (lub wtórne) p. — stało się charakterystycznym dla środk., a zwł. wsch. Europy zjawiskiem społ.-prawnym. Stanowiło ono tam system pracy przymusowej oparty na dziedzicznym przywiązaniu chłopów do ziemi, którego podstawowym celem ekon. było zapewnienie właścicielom ziemskim siły roboczej. W Polsce, na Węgrzech, w Czechach, Prusach Książęcych, Brandenburgii zdominowane przez szlachtę reprezentacje stanowe wydawały od końca XV w. ustawy zwiększające wymiar pańszczyzny, ograniczające prawo do opuszczenia wsi, uprawniające właścicieli ziemskich do przywłaszczania sobie gospodarstw dzierżawców. W rezultacie jeszcze u schyłku XVIII w. w krajach na wschód od Łaby zdecydowaną większość chłopów stanowili chłopi pańszczyźniani. Zaostrzenie p. chłopów w okresie nowoż. miało tam wyraźny związek ze słabością państwa i słabą cyrkulacją pieniądza.
W Rosji, gdzie p. chłopów rozwinęło się XVI–XVIII w., po regulujących ich status ustawach XVII-wiecznych i rozwiązaniach prawnych wprowadzonych przez Piotra I Wielkiego chłopi stali się zbywalną częścią majątku właścicieli ziemskich. Ich ograniczone, wynikające ze zwyczaju, prawo do opuszczenia wsi raz w roku, zostało w praktyce zniesione. Od poł. XVIII w. w krajach środkowowsch. Europy pod wpływem idei oświec. nasilała się krytyka p., ogromne rozmiary przybrało także zbiegostwo chłopów. Pod taką presją doszło do złagodzenia osobistego p. chłopów (w Polsce 1768 zakazano panom karania poddanych śmiercią), a nawet jego zniesienia (Wołoszczyzna i Mołdawia w latach 40., Pomorze 1763) bądź zasadniczego ograniczenia (Prusy w latach 40. i 70., monarchia austr. w latach 80.). W monarchiach absolutnych środk. i wsch. Europy (Prusy, Austria, Rosja) w końcu XVIII i w 1. poł. XIX w. zniesienie p. chłopów okazało się niezbędne do przeprowadzenia reform i powiększenia ich potencjału militarnego. W Polsce wolność osobistą chłopów proklamował wydany 1794 w czasie powstania kościuszkowskiego uniwersał połaniecki (uniwersały kościuszkowskie), a 1807 wprowadzono ją w Księstwie Warsz. (konstytucja Księstwa Warszawskiego 1807 i dekret grudniowy) i w zaborze pruskim. Zniesienie pańszczyzny oraz nadanie chłopom dziedzicznego prawa do uprawianej ziemi nastąpiło w tej części Europy później: w Prusach i na ziemiach pol. pod zaborem prus. stopniowo do 1850, w Austrii i w zaborze austr. 1848; w Rosji ukaz uwłaszczeniowy 1861, obejmujący także ziemie pol. pod zaborem ros., został potwierdzony i rozszerzony przez ukazy uwłaszczeniowe 1864.

W. Kula Teoria ekonomiczna ustroju feudalnego. Próba modelu, Warszawa 1983;

J. Rutkowski Wieś europejska późnego feudalizmu XVI–XVIII w., oprac. J. Topolski, Warszawa 1986;

M. Bloch Slavery and Serfdom in the Middle Ages: Selected Essays, Berkeley 1975;

R. Fossier Peysans d’Occident XI–XIV siècles, Paris 1984.

Halina Manikowska

2) Pojęcie ukształtowane w okresie monarchii absolutnej, oznaczające podporządkowanie wszystkich mieszkańców kraju władzy państw., niezależnie od ich stanu.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.