Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Pacyfikacje niemieckie na ziemiach polskich w czasie II wojny światowej 1939–45

Pacyfikacje niemieckie na ziemiach polskich w czasie II wojny światowej 1939–45  niem. akcje terrorystyczne stosowane podczas II wony świat. na ziemiach pol. gł. wobec ludności wsi, obejmujące masakry bez oszczędzania dzieci, kobiet i starców, wysiedlenia, deportacje do obozów, więzień i prac przymusowych, rabunek dzieci w celu germanizacji (dzieci rabunek), palenie zabudowań, grabieże i niszczenie mienia. Przeprowadzane zgodnie z celami wojennymi III Rzeszy (zdobycie Lebensraumu) od chwili rozpoczęcia działań wojennych przez cały czas trwania okupacji, były jednym z przejawów polityki eksterminacyjnej wobec ludności pol. (okupacja niemiecka ziem polskich). Wielu pacyfikacji dokonano bez żadnej konkretnej przyczyny w celu zastraszenia ludności i wymuszenia posłuszeństwa wobec władz okupacyjnych; inne towarzyszyły akcjom „oczyszczania” terenów dla kolonizacji niem. (Zamojszczyzna). Stosowano je także, wg zasady zbiorowej odpowiedzialności, jako odwet za działalność ruchu oporu, ukrywanie Żydów czy pomoc jeńcom; niektóre były środkiem do wymuszania wygórowanych świadczeń materialnych.

Akcji pacyfikacyjnych skierowanych przeciw ludności wiejskiej dokonywano gł. na terenach Generalnego Gubernatorstwa i w okręgu białostockim; na ziemiach wcielonych do Rzeszy (Kraj Warty) stosowano inne formy terroru i eksterminacji, zwłaszcza masowe wysiedlenia i deportacje do prac przymusowych. Główną rolę w przekształcaniu ziem pol. w „niemiecką przestrzeń życiową” odgrywał Reichsführer SS i szef niem. policji H. Himmler. 7 X 1939 A. Hitler na mocy tajnego dekretu o umacnianiu niemczyzny powierzył mu zadanie zniemczenia nowo zdobytych terenów, osiedlenia na nich żyjących za granicą Niemców i likwidacji „niebezpiecznych” grup ludności. W otoczeniu Himmlera opracowywano zarówno kompleksowy Generalny Plan Wschodni, jak też podejmowano decyzje dotyczące poszczególnych akcji terrorystycznych i pacyfikacyjnych. 31 XI 1942 Himmler wydał zalecenie jak najostrzejszego traktowania osób pomagającym partyzantom („bandytom”) i pociąganie ich do odpowiedzialności zbiorowej (Kampfanweisung für die Banditenkämpfung im Osten); podległy Himmlerowi aparat terroru był wspierany przez Wehrmacht. Na mocy zarządzenia z 16 XII 1942 szef Nacz. Dowództwa W. Keitel zwolnił z odpowiedzialności za czyny zbrodnicze żołnierzy uczestniczących w zwalczaniu ruchu oporu, zobowiązując ich do stosowania wszelkich środków w sposób nieograniczony, również wobec kobiet i dzieci. Akcje pacyfikacyjne wspierał rząd GG; X 1943 H. Frank wydał rozporządzenie o zwalczaniu zamachów na niem. dzieło odbudowy w GG, przewidujące karę śmierci dla każdego Polaka, którego aparat okupacyjny uznał za wroga. Pierwszych pacyfikacji dokonali oficerowie i żołnierze Wehrmachtu, ostrzeliwując niebronione miejscowości lub po ich zajęciu mordując ludność cywilną, m.in. 3–4 IX 1939 w Złoczewie rozstrzelali ok. 200 mieszk.; po zakończeniu działań wojennych pacyfikacje przeprowadzali funkcjonariusze SS i formacji policyjnych pod osłoną, a często przy czynnym udziale, Wehrmachtu. 30 III–11 IV 1940 pod dowództwem G.F. Krügera dokonano wielkiej akcji pacyfikacyjnej w dystrykcie radomskim pod pretekstem walki z oddziałem partyzanckim mjra H. Dobrzańskiego (Hubala), którego podczas tej akcji nie rozbito, natomiast zmasakrowano ludność 31 wsi, mordując 712 ich mieszkańców i paląc 620 zagród. Kolejna wielka akcja pacyfikacyjna została przeprowadzona 1941 podczas wkraczania Wehrmachtu na Białostocczyznę; klęski militarne III Rzeszy i obawa przed wzmagającym się ruchem oporu skłoniły władze okupacyjne do szczególnego nasilenia akcji pacyfikacyjnych 1943–44; w 6 pacyfikacjach użyto samolotów Luftwaffe, które zbombardowały w.: Momoty Dolne, Momoty Górne, Pawłów (kilkakrotnie), Tokary i Sochy na Lubelszczyźnie oraz Klew w Łódzkiem; niektóre miejscowości były pacyfikowane wielokrotnie, np. Aleksandrów, gdzie 1939–44 zamordowano 290 mieszk., zraniono 43, deportowano na roboty przymusowe 434, spalono 113 gospodarstw. Większość pacyfikacji cechowało wyjątkowe bestialstwo; we w. Łaźnie 5 dzieci, po zastrzeleniu matek, pogrzebano żywcem; przypadki palenia żywych ludzi zdarzyły się w kilkudziesięciu miejscowościach; po 10 i więcej osób spalono żywcem we w.: Będków, Biała, Borowiec, Brenna, Bór Kunowski, Cecylówka, Ciepielów Stary, Jabłoń-Dobki, Henryków, Michniów, Pogorzany, Przyrów, Rakówka, Raszówka, Serbinów, Skronina, Szarajówka, Ulatowo, Wanaty, Zygmuntów. Ogółem okupanci niem. dokonali na ziemiach pol. kilku tys. pacyfikacji, podczas których mordowali bezbronnych mieszkańców; tylko podczas ok. 800 akcji, w których uśmiercono po 10 i więcej osób, pozbawiono życia 20 tys. ludzi. Do wsi, które podczas pacyfikacji straciły ponad 100 mieszk., należą: Borów (232 ofiary, w tym 103 dzieci), Cyców (111), Jamy (147), Józefów (170), Kaszyce (117), Kitów (174), Krasowo-Częstki (257, w tym 83 dzieci), Krusze (148), Kulno (100), Lipniak-Majorat (ponad 370), Łążek (187), Michniów (203, w tym 48 dzieci), Milejów (150), Mrozy (ponad 100), Olszanka (103), Rajsk (ponad 143), Różaniec (ok. 200), Skłoby (265), Smoligów (ok. 200), Sochy (183), Sumin (118), Szczecyn (368, w tym 71 dzieci), Lewików-Wanaty (109). Najwięcej wsi zostało spacyfikowanych na Lubelszczyźnie, Kielecczyźnie i w okręgu białostockim. Całkowicie zniszczono wsie: na Lubelszczyźnie — Barłogi, Bończa, Borowiec, Borów, Celiny, Chłaniów, Goliszowice, Jamy, Łążek, Łysaków, Olszanka, Pardysówka, Pawłów, Pikule, Rudka, Sochy, Sumin, Szarajówka, Szczecyn, Wiszenki, Wólka Boniecka, Wólka Szczecka, Zalesie; w Łódzkiem — Rędziny, Wygoda; w Małopolskiem — Ochotnica Dolna, Poręba Dzierżna; w Mazowieckiem — Feliksów, Gać (Radiowo), Helenówek, Kamieniec, Kaczory, Krzynowłoga Mała, Łoś, Polesie Nowe, Polesie Stare, Rybitew, Sieraków, Stanisławów, Teofilów, Wanaty, Zaborówek; w Podkarpackiem — Jasło, Kamionka, Majdan Golczański, Mostki, Ocieka, Żmigród Nowy; w Podlaskiem — Budy, Gruszki, Hajdukowszczyzna, Jabłoń-Dobki, Janowo, Jasionowo, Jaziewo, Kapitańszczyzna, Kopytkowo, Krasowo-Częstki, Miklaszewo, Pogorzelce, Polkowo, Rajsk, Sikory-Tomkowięta, Skupowo, Sowin Gród, Stoczek, Teremicki, Wnory-Wandy, Zabłocie; w Świętokrzyskiem — Adamów, Dębowe Pole, Hucisko, Królewiec, Ludwików, Michniów, Radoszyce, Skałka Polska, Skłoby, Swaryszew, Zygmuntów, Żuchowice. Na terytorium Polski zajętym przez ZSRR (okupacja sowiecka ziem polskich 1939–41) terror okupacyjny był wymierzony przede wszystkim w kierownicze warstwy społeczeństwa pol., ziemiaństwo, przedsiębiorców, osadników wojsk.; 1940–41 przeprowadzono 4 wielkie akcje deportacyjne ludności pol. w głąb ZSRR, które objęły ponad 350 tys. osób. Po zajęciu tych terenów przez Wehrmacht, okupanci niem. dokonywali pacyfikacji wsi, w czasie których oprócz Polaków mordowali Białorusinów i Ukraińców; jednocześnie, podsycając konflikt ukr.-pol., sprzyjali masowemu niszczeniu wsi pol. i rzeziom ich mieszkańców przez nacjonalistów ukr. na Wołyniu oraz w województwach: tarnopolskim, stanisławowskim i lwowskim. Zmusiło to do ucieczki na teren GG ok. 200 tys. Polaków.

Dokumenty dotyczące pacyfikacji ludności wsi pol. nie zostały przedstawione Międzynar. Trybunałowi Wojsk. w Norymberdze (1946). Trybunał ten, na podstawie dowodów dotyczących pacyfikacji w innych krajach, uznał je za zbrodnie wojenne i przeciw ludzkości. Podobnie traktowały pacyfikacje sądy państw koalicji antyhitlerowskiej.

K. Leszczyński, Pacyfikacje wsi, [w:] Eksterminacja ludności w Polsce 1939–1945, Poznań–Warszawa 1962;

Hitlerowski terror na wsi polskiej, red. Cz. Madajczyk, Warszawa 1965;

J. Fajkowski, Wieś w ogniu, Warszawa 1972;

Zamojszczyzna — Sonderlaboratorium SS. Zbiór dokumentów, red. Cz. Madajczyk, t. 1–2, Warszawa 1979.

Stanisław Kania

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.