Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Manufaktura

manufaktura (łac.) – forma produkcji przemysłowej, oparta na podziale pracy i technice ręcznej. Manufaktury powstawały obok lub zamiast drobnych warsztatów rzemieślniczych i łączyły wytwórców jednej lub różnych specjalności. Dzieliły się na rozproszone – w postaci małych warsztatów podlegających jednemu kierownictwu (zbliżone do systemu nakładczego) oraz scentralizowane – skupiające robotników w jednym miejscu. Najwcześniej pojawiły się manufaktury włókiennicze – w XIII–XIV w. we Flandrii (Gandawa, Brugia, Ypres) i we Włoszech (głównie Siena, Florencja), w XV w. w południowych Niemczech, wkrótce potem we Francji i Anglii. Z przemysłu tkackiego system manufaktur przenosił się stopniowo na inne gałęzie produkcji, zwłaszcza metalurgię (gdzie wprowadzanie wielkich pieców stwarzało konieczność kooperacji znacznej liczby robotników), przemysł metalowy i wyrobów luksusowych. W XVII i XVIII w. produkcja manufakturowa objęła kolejne przemysły, lecz nigdzie nie wyparła całkowicie rzemiosła.

W Polsce pierwsze zakłady wytwórcze zbliżone do manufaktur, zatrudniające znaczną liczbę pracowników, powstały u schyłku XVI w. – m.in. kuźnice żelaza w Małopolsce, zakłady metalowe w Gdańsku oraz w pierwszej połowie XVII w. – m.in. zakłady hutnicze Caccich w Bobrzy, Mikołaja Wolskiego w Pankach i Łaźcu, Jana Gibboniego w Samsonowie, zakłady sukiennicze i farbiarskie Nicola Bacarallego we Wschowie, wełniane Stanisława Koniecpolskiego w Brodach. Po upadku manufaktur w drugiej połowie XVII w. ich ponowny rozkwit na ziemiach polskich (głównie na wschodzie kraju) nastąpił w drugiej połowie XVIII wieku. Mowa tu przede wszystkim o manufakturach magnackich, królewskich i mieszczańskich. Największe z nich to: kompleks zakładów Antoniego Tyzenhauza w ekonomii grodzieńskiej (Horodnica, Łosośna), manufaktury tkackie w Brodach, Buczaczu, Łowiczu, Nieświeżu, Skierniewicach, Słucku i Warszawie, szklane w Urzeczu, Nalibokach, farfurnie w Belwederze, Korcu i Telechanach. Niektóre spośród nich, głównie manufaktury magnackie, oprócz robotników najemnych (często fachowców zagranicznych) zatrudniały chłopów pańszczyźnianych. Większość manufaktur w Rzeczypospolitej upadła w końcu XVIII wieku. Manufaktury zakładane w pierwszej połowie XIX w. w większości przekształciły się w fabryki.

Bibliografia

Kula W., Szkice o manufakturach w Polsce XVIII wieku: 1729–1795, cz. 1–3, Warszawa 1956.

Mantoux P., Rewolucja przemysłowa XVIII wieku, Warszawa 1957.

© Treść hasła pochodzi z serwisów wiedzowych PWN; zobacz sam: Encyklopedia PWN, Słowniki języka polskiego i Słowniki obcojęzyczne.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.