Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Gdańsk-Prusy Zachodnie

Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreussen), w latach 1939–1945 okręg administracyjny III Rzeszy utworzony na podstawie dekretu A. Hitlera z 8 października 1939 r. Obejmował Wolne Miasto Gdańsk, kilka powiatów Prus Wschodnich, większość powiatów przedwojennego woj. pomorskiego i skrawek województwa warszawskiego; 26 056 km2 z 2351 tys. mieszkańców (w tym 61% Polaków, 38% Niemców). Okręg dzielił się na 3 rejencje: gdańską, bydgoską i kwidzyńską, a te na powiaty miejskie i wiejskie. Siedzibą władz okręgu był Gdańsk. Namiestnikiem Rzeszy (Reichstatthalter) i Gauleiterem NSDAP był w latach 1939–1945 A. Forster, wyższymi dowódcami SS i policji oraz pełnomocnikami Komisarza Rzeszy ds. umacniania niemczyzny – R. Hildebrandt i od kwietnia 1943 r. F. Katzman, przywódcą Selbstschutzu — L. von Alvensleben. Władze niemieckie dążyły do niezwłocznej germanizacji okręgu przez unicestwienie społeczeństwa polskiego i osadnictwo niemieckie. Od września 1939 r. teren ludobójczych akcji Einsatzgruppen i Selbstschutzu, wymierzonych w polską elitę (Intelligenzaktion). W odwet za stłumienie niemieckiej dywersji zbrojnej we wrześniu 1939 r. w Bydgoszczy dokonano masowych morderstw ludności Pomorza (bydgoska dywersja). Szczególnie zaciekle prześladowano Kościół katolicki. Z działających we wrześniu 1939 r. na terenie okręgu 649 księży, w 1941 wraz z nowo przybyłymi pozostało 210. Wielu z nich zamordowano w Dachau i innych obozach. Zamknięto kurię archidiecezjalną i klasztory, rozgrabiono lub zniszczono zbiory sztuki sakralnej. Znaczną rolę w eksterminacji ludności polskiej Pomorza odegrał obóz koncentracyjny Stutthof. Miejscami masowych straceń były m.in.: Piaśnica, Mniszek-Grupa, Szpęgawsk, Solec Kujawski, Skrwilno, Karolewo. Ludność nieniemiecka została pozbawiona jakiejkolwiek ochrony prawnej (rozporządzenie Rady Ministerialnej Rzeszy z 4 XII 1941 r. o prawie karnym dla Polaków i Żydów). Polakom uniemożliwiono prowadzenie działalności społecznej, politycznej, kulturalnej i oświatowej, ograniczono ich uprawnienia zawodowe, stawiając przed alternatywą: zadeklarowanie narodowości niemieckiej albo status niewolników, co m.in. doprowadziło do wpisania na niemieckie listy narodowościowe 54,5% ogółu Polaków (950 tys.). Z okręgu wysiedlono ponad 120 tys. Polaków i kilkanaście tys. Żydów. Polacy utworzyli wiele ugrupowań ruchu oporu, m.in. Tajną Organizację Wojskową „Gryf Pomorski”. Od 1943 r. nasilała się działalność partyzancka, zwłaszcza w Borach Tucholskich.

Bibliografia

  • K.M. Pospieszalski Hitlerowskie „prawo” okupacyjne w Polsce, cz. 1 Ziemie „wcielone”, Poznań 1952;
  • B. Bojarska Eksterminacja inteligencji polskiej na Pomorzu Gdańskim, Poznań 1972;
  • W. Jastrzębski, J. Sziling Okupacja hitlerowska na Pomorzu Gdańskim w latach 1939–1945, Gdańsk 1979.
  • W. Diewerge Der neue Reichsgau Danzig-Westpreussen, Berlin 1940.

Stanisław Kania

 

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.