Pierwsze wzmianki dotyczące Żydów z Lanckorony pochodzą z XVIII wieku. Majer Bałaban podaje, że podczas walk konfederatów barskich z Rosjanami o Kraków w drugiej połowie XVIII w. oddziały Paszkowskiego i Schutza porwały Żydów i „powlekli za sobą”. Wśród uwięzionych byli: starszyzna i członkowie kahału kazimierskiego oraz sam senior gminy żydowskiej – Gutman Rakowski. Po drodze Rakowski – świadomy bliskiej śmierci – podyktował testament w obecności świadków: Izraela Dawidzowicza i Lewka Jachimowicza. Z treści tekstu dowiadujemy się o cierpieniach zadawanych Żydom przez konfederatów: „więcej cierpieć i wytrzymać nie mogę wielkiego bicia, ciężkiej niewoli i głodu...”[1.1].

Gutman Rakowski zmarł w Lanckoronie 18 czerwca 1771 r., a żona, dowiedziawszy się od posłańca o śmierci męża, sama zebrała „ostatni grosz i z narażeniem życia przywlokła się do Lanckorony, by wydobyć zwłoki”. Rodziny pozostałych żydowskich zakładników składały się po 3000 zł na wykupienie jeńców. Konfederaci nie chcieli jednak zmniejszyć wartości okupu i uwolnili tylko kilku Żydów, a resztę przetrzymali w więzieniu.

Według K. Iwańskiej w Lanckoronie Żydzi mieszkali już w XVII w., podobnie jak w pobliskich wsiach, m.in. w Brodach, Harbutowicach, Stryszowie, Zakrzowie, Zebrzydowicach. Centrum ich społeczności stanowiły Brody, gdzie posiadali synagogę, mykwę i jatkę[1.2]. W tym czasie mieszkańcy Lanckorony zajmowali się rzemiosłem, m.in. rzeźnictwem, piekarstwem, kowalstwem, a nieliczni trudnili się tkactwem, kuśnierstwem i krawiectwem. Wśród nich – jak można wyczytać w źródłach – był Żyd Marko, „który siedzi w jatce rzeźniczey trzecia od koncya tego od laznie”[1.3]. W parafii Jana Chrzciciela – obejmującej swym zasięgiem Lanckoronę i wsie Skawinka oraz Jastrzębia Dolna – mieszkało 2753 chrześcijan i 24 Żydów.

Z czasem jednak to w Kalwarii znacznie wzrosła liczebność społeczności żydowskiej, dlatego w 1834 r. powstała tam gmina żydowska. Rabinem został wówczas Elkanan Szmuel Wolf. Zanim wybudowano w Kalwarii bożnicę, Żydzi nadal modlili się w synagodze w Brodach oraz w domach modlitwy w pobliskich wsiach. Jedyna wzmianka o synagodze w Lanckoronie pojawia się dopiero w pierwszej połowie XX wieku.

W związku z konfliktem z chrześcijanami, którzy traktowali Kalwarię jako święte miejsce i nie chcieli się zgodzić na usytuowanie tam cmentarza, zmarłych Żydów grzebano na cmentarzu w Zatorze, a w późniejszych latach – w Wadowicach.

W 1820 r. w Lanckoronie mieszkało 1985 osób i istniało tam 286 domów. Z kolei w 1880 r. w mieście wraz z jego przedmieściami Jastrzębia i Łaśnica mieszkało 1576 osób, w tym 20 Żydów. Na terenie całego dekanatu lanckorońskiego, który obejmował jedno miasto i 17 wsi (m.in. Sułkowice, Budzów, Jawornik, Krzywaczka, Harbutowice, Izdebnik), mieszkało pod koniec XIX w. 525 Żydów. Jak pisze autor pracy o Lanckoronie wydanej w latach trzydziestych, w miasteczku „wszelki handel był uprawiany przez chrześcijan, żydowskich kupców tam nie było, podobnie jak w Żywcu. Oba te miasta ze sobą sympatyzowały z powodu stałej zalety, że na swe targi i do miasta nie wpuszczały Żydów”.

W okresie międzywojennym w Lanckoronie mieszkała nieliczna grupa Żydów. Mieszkańcy miasta[1.4] pamiętają m.in.: karczmarza prowadzącego szynk w kamienicy na rogu Rynku (obecnie znajduje się tam bank), dentystę Adelsteina, który po wojnie przeniósł się do Krakowa oraz prof. Sarego z Uniwersytetu Jagiellońskiego, który zmarł po wojnie. Nieliczne rodziny żydowskie mieszkały w pobliskich wsiach.

W czasie wojny Żydzi z Kalwarii i okolic zostali wywiezieni do Skawiny i dalej do obozów w Bełżcu i Treblince – grupa kilku lub kilkunastu rodzin żydowskich ukrywała się w Lanckoronie, Kalwarii i okolicznych wsiach.

 

Nota bibliograficzna

  • Bałaban M., Dzieje Żydów w Galicji i Rzeczypospolitej Krakowskiej w latach 1772–1868, Lwów 1914, s. 336–337.
  • Iwańska K., Diaspora żydowska w Kalwarii Zebrzydowskiej od XVIII wieku do II wojny światowej, [w:] Miscellanea historico-regionalia Galiciensia, red. A. Nowakowski, Wadowice 2000, ss. 10–26.
  • Księga pamiątkowa byłych gmin żydowskich Wadowic, Andrychowa, Kalwarii, Myślenic, red. D. Jakubowicz, Izrael 1968.
  • Lanckorona, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. V, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, J. Walewski, Warszawa 1884, s. 69
  • Perzanowski Z., Lanckorona, [w:] Ojczyzna bliższa i dalsza. Studia historyczne ofiarowane Feliksowi Kirykowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, red.J. Chrobaczyński i in., Kraków 1993.
  • Sypowski F., Miasta Lanckorony świadki przeszłości, Wieliczka 1938, s. 34
  • Zarewicz L., Lanckorona. Monografia historyczna, Kraków 1885.

 

Print
Fußnoten
  • [1.1] Bałaban M., Dzieje Żydów w Galicji i Rzeczypospolitej Krakowskiej w latach 1772–1868, Lwów 1914, s. 727.
  • [1.2] Księga pamiątkowa byłych gmin żydowskich Wadowic, Andrychowa, Kalwarii, Myślenic, red. D. Jakubowicz, Izrael 1968, s. 196.
  • [1.3] Perzanowski Z., Lanckorona, [w:] Ojczyzna bliższa i dalsza. Studia historyczne ofiarowane Feliksowi Kirykowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, red.J. Chrobaczyński i in., Kraków 1993.
  • [1.4] Wywiad przeprowadzony 23 września 2009 r. w Izbie Towarzystwa Przyjaciół Lanckorony z p. Marią Florek.