Początki Pruchnika sięgają XIV wieku. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych Krajów Słowiańskich informuje, że najstarszy zapis o Pruchniku pochodzi z 1399 roku i jest zawarty w dokumencie erekcyjnym parafii w Krośnie. Dokument ten wspomina Bernarda, proboszcza parafii pruchnickiej. Okazuje się jednak, że autorzy słownika ujmują dwa lata udokumentowanym dziejom parafii. Pierwsza bowiem informacja o Pruchniku pochodzi z 1397 roku, kiedy to w dokumencie z dnia 24 czerwca 1397, dotyczącym powstania kościoła i parafii w Pantalowicach, pojawia się jako świadek owego wydarzenia Bernardo Plebano de Pruchnik. Na tej podstawie można stwierdzić, że parafia pruchnicka powstała przed 1397 rokiem[1.1].

Dzieje Pruchnika związane z rodem Pruchnickich herbu Korczak. Założycielem rodziny był rycerz z Rozborza, określany mianem Słoneczko. Należał on do grona znaczniejszych panów na Rusi, gdyż w 1356 roku spotykano go wśród świadków nadania przywileju dla miasta Lwowa przez Kazimierza Wielkiego. Jego syn Kostko zwany Słoneczkowicem był fundatorem parafii w Pruchniku. Z jego także inicjatywy odbyła się lokacja miejsca Pruchnika. Wiadomo o tym zdarzeniu, gdyż 11 czerwca 1469 roku Jan z Rozborza, Mikołaj Kamieniecki, Jan Myaszik odnowili fundację na rzecz kościoła w Pruchniku dokonaną przez swojego przodka Kostka. Kostko występuje także w dokumentach z lat 1361 – 1404, a skoro pierwsza informacja o parafii pochodzi z 1397 roku, to fundacja kościoła i parafii miała miejsce między 1361 a 1397 rokiem.

Prawdopodobnie lokacja miejska związana była z utworzeniem parafii miała miejsce w tym samym czasie lub tuż po jej erygowaniu. Dość niejasne są także początki osady Pruchnik, gdyż wiadomo, że miasto nie mogło powstać na terenach dotąd nie skolonizowanych przez człowieka, ale na obszarze istniejącej już osady o nazwie Pruchnik. Wydaje się, że osada istniała już w połowie XIV wieku, ale jest to tylko hipoteza, na której potwierdzenie nie ma dowodów[1.2].

Założyciel Kostko Słoneczkowic ostatni raz pojawił się w źródłach w 1404 roku, zaś kariera jego syna Piotra z Pruchnika świadczy, że Pruchniccy stanowili dość znaczący ród na ziemi przemyskiej. Pierwsza wzmianka w źródłach o Piotrze z Pruchnika pochodzi z 1436 roku i dotyczy uposażenia pruchnickiego kościoła parafialnego. Od 1448 roku Piotr piastował urząd stolnika przemyskiego, a od 1449 roku do 1455 lub 1456 roku był kasztelanem przemyskim.

O samym mieście w XV wieku niewiele wiadomo. Handel koncentrował się przy rynku. Charakterystyczne jest, że już około połowy XV wieku nic nie wiadomo o wójcie w Pruchniku, a wójtostwo zapewne istniało, gdyż miasto lokowane było na prawie niemieckim. Najprawdopodobniej zostało ono wykupione przez właścicieli Pruchnika – Pruchnickich, którzy skupili w ten sposób w swych rękach pełną kontrolę nad miastem. Ze względu na wielkość Pruchnik nie został otoczony murami obronnymi, ale palisadami drewnianymi. Najcięższą próba dla Pruchnika okazał się najazd wołoski hospodara Stefana Wielkiego w 1498 roku.

W XVI wieku wykształciły się w Pruchniku organizacje cechowe: szewska i krawiecka, z których słynęło miasto[1.3]. Sławiony podczas kampanii przeciw Wołochom Piotr Pruchnicki przekazał swoje dobra pruchnickie swemu synowi także Piotrowi. Następnie Pruchnik przeszedł w latach sześćdziesiątych XVI wieku w ręce możnej rodziny Pieniążków herbu Odrowąż. Ostatnim poniekąd symbolicznym aktem związanym z Pruchnickimi było umieszczenie w 1565 roku przy zakrystii tablicy marmurowej ku czci Marcina Pruchnickiego – bohatera spod Orszy. Nowy właściciel Pruchnika Jan Odrowąż Pieniążek starosta sądecki był wyznawcą ariańskiej wersji kalwinizmu, odebrał więc w 1570 roku katolikom kościół w Pruchniku i zamienił go na zbór kalwiński. Katolicy zdołali odzyskać świątynie w 1607 roku. W Pruchniku był także duży odsetek ludności ruskiej wyznającej początkowo prawosławie, a po unii brzeskiej katolicyzm w obrządku greckim. Dostali oni pozwolenie od Jana Świętosławskiego referendarza koronnego i Piotra Broniewskiego na wzniesienie cerkwi.

Wiek XVII jak dla wszystkich ziem polskich był również dla Pruchnika wiekiem kryzysu i głębokiego regresu. Ziemia pruchnicka nękana była najazdami Tatarów w latach 1619 – 1629. W 1636 roku pożar strawił miasto i kościół, jednak Pruchniczanie szybko odbudowali świątynię. W 1640 roku ówczesna właścicielka Pruchnika Anna z Konar Gorayska ufundowała kolegiatę księży misjonarzy, którzy pomagali proboszczowi w pracy duszpasterskiej. W 1646 roku Pruchnik nawiedził kolejny pożar niszczący tym razem szkołę. Wkrótce miasto podniosło się ze zniszczeń, odbudowując nie tylko szkołę, ale budując także szpital dla ubogich. W 1655 roku ziemie pruchnickie zostały dotknięte najazdem szwedzkim, a w 1657 roku atakiem Kozaków i Tatarów. Tatarzy zaatakowali również w 1672 roku, kiedy to mieszkańcy ziem przemyskich ledwie zdołali poprawić swe zrujnowane siedziby. W 1751 roku został w Pruchniku otworzony dekanat, co niewątpliwie wpłynęło na ożywienie gospodarcze miasta i wzrost jego znaczenia[1.4].

Pod panowaniem Habsburgów Pruchnik przeszedł swoiste zmiany: został uznany za miasteczko, a jego właścicielami byli w tym czasie Mokrscy, Dzieduszyccy, a potem Szembekowie. Zabory spowodowały niekorzystne zmiany gospodarcze - . zmianę szlaków handlowych. Odtąd Pruchnik juz nigdy nie wrócił do dawnego znaczenia. Wielu mieszkańców zaczęło utrzymywać się z rolnictwa, rezygnując z rzemiosła. W latach osiemdziesiątych XIX wieku miasteczko liczyło 205 domów, przeważnie drewnianych, z charakterystycznymi podcieniami, takich jakich wiele jeszcze dziś można oglądać w Pruchniku. W latach: 1831, 1848 i 1873 nawiedziły Pruchnik epidemie tyfusu, które bardzo zdziesiątkowały ludność Pruchnika. W latach I wojny światowej położenie Pruchnika w rejonie twierdzy Przemyśl spowodowało, że nie ominęły go zmagania austriacko – rosyjskie w 1914 i 1915 roku.

W okresie międzywojennym Pruchnik stracił prawa miejskie, stało się to w 1934 roku w wyniku reformy administracyjnej. Została wówczas ustanowiona gmina wiejska Pruchnik. Poza względami prestiżowymi nie miało to dla mieszkańców większego znaczenia. W okresie II wojny światowej Pruchnik znalazł się w rejonie działań Armii „Małopolska”, wycofującej się z linii Dunajca na linię Sanu[1.5].

Już od 07 września 1939 roku Pruchnik znalazł się pod panowaniem niemieckim. W pierwszych dniach okupacji władzę sprawował Wermacht, a od 12 października 1939 roku gmina Pruchnik stała się częścią Generalnego Gubernatorstwa. W Pruchniku dochodziło do znaczących aktów oporu, świadczą o tym mogiły ofiar hitlerowskiego terroru: obelisk upamiętniający śmierć 67 Żydów, rozstrzelanych w latach 1942 – 1943 i zbiorowa mogiła żołnierzy Armii Krajowej na cmentarzu parafialnym w Pruchniku.

Dzisiaj Pruchnik jest gminą, w której skład wchodzi 8 wsi. należy on do powiatu jarosławskiego województwa podkarpackiego. Jest to jedna z dość prężnie rozwijających się gmin w tym rejonie. Pruchnik posiada pełną infrastrukturę techniczną: gaz (1980 r.), wodociągi (1996 r.) i kanalizację (1998 r.), oczyszczalnię ścieków.

Po wojnie Pruchnik znacznie sie rozwinął i rozbudował. Nowe domy powstały głównie na obrzeżach. Stara cześć utrzymała charakter prowincjonalnego miasteczka, unikalna zabudowę i swoisty klimat dawno minionych czasów, które warto obejrzeć.

Bibliografia

  • Kłos S., Jarosław i okolice, Krosno 2006
  • Markiewicz Jan., Markiewicz Józef, Pruchnik widziany oczami księży Markiewiczów, Pruchnik 2000

 

Print
Fußnoten
  • [1.1] Kłos Stanisław, Jarosław i okolice, Krosno 2006, s.149
  • [1.2] Markiewicz Jan, Markiewicz. Józef, Pruchnik widziany oczami księży Markiewiczów, Pruchnik 2000, s.17
  • [1.3] Kłos Stanisław, Jarosław i okolice, Krosno 2006, s.149
  • [1.4] Markiewicz Jan, Markiewicz. Józef, Pruchnik widziany oczami księży Markiewiczów, Pruchnik 2000, s.17
  • [1.5] Kłos S., Jarosław i okolice, Krosno 2006, s.151