Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Holocaust of Jews

Zagłada Żydów – eksterminacja ludności żydowskiej Europy realizowana przez hitlerowskie Niemcy, w języku ang. określana terminem Holocaust, wśród Ż. — Szoa (hebrajska Szoah). 

U jej podstaw leżała doktryna rasistowska, na której oparł się faszyzm niemiecki. Głosiła ona potrzebę usunięcia Żydów i innych “niższych” ras z niemieckiej przestrzeni życiowej. W historii Zagłady wyróżnić można trzy fazy: 1933–39, 1939–41, 1941–44. Prześladowania Ż. w Niemczech, zapowiadane przez A. Hitlera w Mein Kampf (1925), rozpoczęły się zaraz po objęciu przez niegodyktatorskiej władzy: rozbudzano antysemityzm, organizowano pogromy i bojkot żydowskich przedsiębiorstw; usunięto Ż. z urzędów państw. (1933), odebrano im prawa obywatelskie (norymberskie ustawy, 1935), konfiskowano mienie, narzucano dodatkowe świadczenia pieniężne, zabraniano wykonywania większości zawodów i wstępu na wyższe uczelnie. Starano się wymusić na nich emigrację, jednakże pozbawieni środków do życia nie mieli dokąd się udać; na poświęconej tej sprawie konferencji w Évian-les-Bains (VII 1938) 31 państw Europy i Ameryki oraz Australia zamknęło przed Ż. granice; jedynie Stany Zjedn. ustaliły minim. roczne limity imigrantów; mimo trudności, spośród 540 tys. niemieckich Ż. (1933) do wybuchu II wojny świat. wyemigrowało ponad 200 tys.

W nocy z 27 na 28 X 1938 Niemcy deportowali do wschodniego pasa granicznego ok. 17 tysięcy Ż. z rodzin mających obywatelstwo pol.; ok. 6 tys. spośród nich władze pol. internowały w pogranicznym Zbąszyniu. Gwałty lat 30. osiągnęły szczyt 9–10 XI 1938 w czasie pogromu zw. „nocą kryształową”: zniszczono wówczas 191 synagog i większość sklepów żydowskich w Niemczech i Austrii; ok. 30 tys. osób osadzono w obozach koncentracyjnych. W I 1939 Hitler oświadczył w Reichstagu, że ewentualna wojna świat. spowoduje zniknięcie „rasy” żydowskiej z Europy.

W latach 30. wzrosły nastroje antysemickie również w środkowej i wschodniej Europie, także w Polsce; 1938 we Włoszech, na Węgrzech i w Rumunii prawa obywatelskie Ż. zostały drastycznie ograniczone. Od chwili inwazji Niemiec na Polskę rozpoczęły się na okupowanym terenie prześladowania Ż.: masowe wysiedlenia i egzekucje (do końca 1939 zginęło 7 tysięcy Ż.), palenie synagog, bezczeszczenie przedmiotów kultu itp.; okupowane ziemie pol. stały się terenem najostrzejszych w Europie i najwcześniej wprowadzanych zarządzeń antyżydowskich; obciążano Ż. kontrybucjami, ograniczano ich swobodę poruszania się, odebrano im wszelką własność i usunięto ze wszystkich przedsiębiorstw; od jesieni 1939 byli zmuszani do noszenia oznak z gwiazdą Dawida. W III Rzeszy oznaki te obowiązywały dopiero od jesieni 1941, w okupowanej zachodniej Europie — od wiosny 1942. Wprowadzane tam przez Niemców na przeł. 1941 i 1942 (we Francji przez rząd Vichy jesienią 1940) ograniczenia swobód obywatelskich i działalności gosp. były mniej dotkliwe.

Od XI 1939 w pol. miastach zaczęto tworzyć Judenraty (żydowskie rady starszych), będące teoretycznie samorządami, faktycznie zaś instytucjami mającymi egzekwować niem. zarządzenia; także od jesieni 1939 zakładano getta; początkowo powstawały tylko na ziemiach pol. (ok. 400), a od 1941 także na Łotwie, Litwie, Białorusi i Ukrainie oraz jedno na ziemiach czeskich (w Terezínie); mniejsze getta stopniowo włączano do większych; na skutek tragicznych warunków — ciasnoty, głodu, zimna, nie leczonych chorób i epidemii — śmiertelność w wielu z nich rosła niebywale; próby opuszczania gett Niemcy karali śmiercią.

W celu „rozwiązania kwestii” Ż. niemieckich i austr., 1939–41 Niemcy planowali założenie rezerwatu kolejno: na Lubelszczyźnie, na Madagaskarze, na Syberii; projekty te wkrótce zostały zaniechane. Od jesieni 1941 część Ż. niemieckich i austr. deportowano do gett Warszawy, Łodzi, Rygi, Kowna i Mińska. Na ziemiach pol. utworzono też ponad 400 obozów pracy przymusowej dla Ż. (w niektórych zginęło ponad 50% więźniów).

Na skutek podbojów 1940–41 Niemcy i ich satelici sprawowali władzę nad ok. 7,8 mln Ż., zamieszkujących kraje od O. Atlantyckiego po Wołgę i od Norwegii po Grecję; ok. 38% tej liczby stanowili Ż. polscy (ok. 3 mln). Inwazja Niemiec na ZSRR (VI 1941) stała się kolejnym przełomem w dziejach Ż. europejskich — początkiem ich eksterminacji; Wehrmacht oraz specjalne Einsatzgruppen do końca 1941 wymordowały na zajmowanych terenach ok. 500 tysięcy Ż. (najwięcej w Wilnie i Kijowie — po 33 tys., oraz w Odessie — 25 tys.); jednocześnie trwały prace nad „ostatecznym rozwiązaniem kwestii żydowskiej” (niem. Endlösung). W XII 1941 po raz pierwszy w obozie zagłady w Chełmnie zastosowano do zabijania Ż. gaz spalinowy. W I 1942 na zwołanej przez R. Heydricha konferencji w Wannsee ustalono zasady organizacyjne dalszych działań; ich koordynacją w zachodniej Europie i na Węgrzech kierował A. Eichmann, w GG — O. Globocnik (Reinhard Aktion).

Niemcy zakładali ośrodki zagłady wyłącznie na terenie okupowanej Polski, co zmniejszało obciążenie transportu; eksterminację ułatwiała tu również największa w krajach okupowanych liczebność aparatu przemocy oraz niemal całkowita likwidacja pol. administracji; odcięcie Polski od Zachodu ułatwiało utrzymanie tajemnicy. W II i V 1942 uruchomiono ośrodki zagłady w Bełżcu i Sobiborze, VII — w Treblince; w każdym z nich liczba ofiar dochodziła do 6–8 tys. dziennie. Wiosną 1942 uruchomiono ośrodki zagłady na terenie Brzezinki (Auschwitz), jesienią 1942 na terenie Majdanka; do ośrodków zagłady przywożono w pierwszej kolejności Ż. polskich — z Łodzi, Lublina i Krakowa; latem 1942 nastąpiła wielka akcja deportacyjna z getta warsz. — ponad 300 tysięcy Ż. wywieziono do Treblinki i natychmiast zgładzono. Deportacje odbywały się w sposób niesłychanie brutalny, połączony z biciem, rozdzielaniem rodzin, zabijaniem osób starych i chorych.

W ośrodkach zagłady 1942–44 ginęli też masowo Ż. przywożeni z Niemiec, Austrii oraz wszystkich krajów okupowanych, zwłaszcza z Belgii, Francji, Holandii, Norwegii, Czech i Grecji; łagodniejszy dotąd system okupacyjny nie ratował ich od akcji Endlösung. Wśród krajów sprzymierzonych i satelickich Włochy i Węgry przeciwstawiały się eksterminacji Ż.; uległy dopiero po okupowaniu ich ziem przez wojska niem. (1943 i 1944); Słowacja współpracowała w dziele Zagłady. Eksterminacji Ż. przeciwstawiała się do końca Bułgaria, a w ostatnim okresie także Rumunia, aczkolwiek uprzednio oba te kraje akceptowały zagładę ludności żydowskiej na okupowanych przez nie terenach Jugosławii, Grecji i ZSRR. W ośrodkach zagłady zginęło ok. 4 mln Ż. europejskich; akcją objęci byli wszyscy Ż. i osoby pochodzenia żydowskiego (do 3. pokolenia); podlegali jej dorośli, starcy i dzieci, ludzie z wszystkich warstw społ., w tym również uczeni, pisarze i artyści; z ich śmiercią kultura eur., a zwłaszcza pol., poniosła ogromne straty.

Pomimo ciężkich warunków panujących w gettach, w wielu z nich istniał opór cywilny (organizowano opiekę społ. i tajne nauczanie, wydawano pisma konspiracyjne); podobne działania podejmowały również niektóre środowiska Ż. w zachodniej Europie; w obliczu Zagłady ruch ten nieraz przekształcał się w opór zbrojny; w kilkunastu gettach doszło do samoobrony grup młodzieży żydowskiej; 1943 w Warszawie (powstanie w getcie warszawskim) i Białymstoku (białostockie getto) przybrała ona formę powstań, w których wzięło udział kilkuset bojowników. W Treblince i Sobiborze (1943) oraz w Auschwitz (1944) wybuchły bunty więźniów.

W różnych krajach Ż. włączali się do miejscowego ruchu oporu lub tworzyli własną partyzantkę. Ukrywanie Ż. i udzielanie im pomocy było niebezpieczne i trudne, uzależnione w znacznym stopniu od ich integracji z miejscową ludnością, od nasilenia antysemityzmu, a także od skali terroru hitlerowskiego wobec miejscowej ludności; w okupowanej Polsce i na okupowanych terenach ZSRR osobom (i ich rodzinom) pomagającym Ż. groziła kara śmierci; za pomoc Ż. zginęło w Polsce co najmniej 800 osób; prześladowanych Ż. próbowały ratować osoby indywidualne i niektóre tajne organizacje (Rada Pomocy Żydom).

Ogółem hitlerowcy wymordowali ok. 6 mln Ż. europejskich; proporcjonalnie najmniejsze straty ponieśli Ż. w krajach sojuszniczych, kolaborujących lub poddanych łagodnemu reżimowi okupacyjnemu, zwłaszcza gdy stanowili niewielki odsetek ich ludności (m.in. w Bułgarii, Finlandii, Danii zginęło poniżej 1%, we Włoszech — ok. 17%, we Francji — 22%); w Niemczech i Austrii spośród miejscowej ludności żydowskiej zginęło poniżej 30% (gł. ze względu na liczną emigrację); największe straty Ż. ponieśli na okupowanych terenach ZSRR (ok. 99%) i Polski (ok. 89%).

 

Źródła

  • M.M. Marrus, Holocaust. Historiografia , Warszawa 1993;
  • T. Prekerowa, Wojna i okupacja, w: Najnowsze dzieje Żydów w Polsce, red. J. Tomaszewski, Warszawa 1993;
  • F. Tych, Długi cień Zagłady. Szkice historyczne, Warszawa 1999;
  • M.C. Steinlauf, Pamięć nieprzyswojona. Polska pamięć Zagłady, Warszawa 2001;
  • L. Rees, Auschwitz. Naziści i „ostateczne rozwiązanie", Warszawa 2005.
  • Encyclopedia of the Holocaust, ed. I. Gutman, vol. 1–4, New York 1990;
  • L. Yahil, The Holocaust. The Fate of European Jewry, 1932–1945 , New York 1990.

Teresa Prekerowa

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.