Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Polska literatura w latach 1944–1989

Początkowa faza (1944–48) procesu włączania literatury w sferę oddziaływania komunistycznej ideologii charakteryzowała się względnym pluralizmem stanowisk estetycznych, a nawet politycznych. Poszukiwania modelu literatury, który pozwoliłby ogarnąć zarówno doświadczenia wojenno-okupacyjne, jak i kształtującą się powojenną rzeczywistość, przybrały postać programowego sporu o realizm. Dla krytyków umiarkowanych (środowisko „Twórczości” i „Odrodzenia”) kategoria ta oznaczała wierność literatury wobec rzeczywistości; dla ideologów związanych z nową władzą (środowisko „Kuźnicy”) była odpowiednikiem uznanej za postępową wizji świata, nawiązującej do tradycji oświeceniowo-pozytywistycznej, z pominięciem osiągnięć XX-wiecznej awangardy.

Mimo ideologicznych ograniczeń lata 1945–48 przyniosły w Polsce wiele ważnych zjawisk literackich. W prozie szczególne miejsce przypadło licznym świadectwom wojny i okupacji. Najważniejsze z nich to Medaliony Z. Nałkowskiej i opowiadania oświęcimskie T. Borowskiego; mieszczą się w tym nurcie także opowiadania i powieści: Andrzejewskiego, K. Filipowicza, Iwaszkiewicza, Gojawiczyńskiej, J.J. Szczepańskiego, S. Szmaglewskiej, J. Dobraczyńskiego, W. Żukrowskiego.

Temat zagłady Żydów podjął w swej prozie A. Rudnicki. Wśród powieści ukazujących początki powojennej rzeczywistości największy rozgłos zyskał Popiół i diament Andrzejewskiego, wychodzący naprzeciw oczekiwaniom władzy komunistycznej na utwór zjednujący aprobatę społeczeństwa dla oficjalnej wizji najnowszej historii. Ważną odmianą prozy były psychol.-polit. obrachunki z okresem 20-lecia międzywojennego (T. Brezy Mury Jerycha, Nałkowskiej Węzły życia, K. Brandysa część cyklu Między wojnami) oraz realist.-groteskowe demitologizacje postaw inteligenckich (S. Dygata Jezioro Bodeńskie i Pożegnania, P. Hertza Sedan, S. Kisielewskiego Sprzysiężenie). Jednostronnie krytykowany obraz Polski lat 30. i kampanii wrześniowej 1939 r. przedstawił w powieściach Rzeczywistość i Wrzesień J. Putrament.

Powojenną poezję w kraju zapoczątkowały nowe tomy dobrze znanych twórców, m.in. Staffa, Jastruna, Ważyka. Szczególną rolę odegrały zbiory Miejsce na ziemi Przybosia, wiernego swojej wersji awangard. poetyki, i Ocalenie Miłosza — gorzka, niekiedy ironiczna wizja ukazująca ludzkość i jej świat wartości po wielkiej wojnie. Popularność poezji Gałczyńskiego ugruntował zbiór Zaczarowana dorożka, w którym nastrojowy liryzm splatał się z żartobliwą groteską, a rodzajowy realizm — z baśniową fantastyką. Twórczość liryczną kontynuowali też Tuwim i Broniewski.

Pośród debiutów najwybitniejszy okazał się tom Niepokój T. Różewicza, zapis porażenia wojną, w którym poczucie kryzysu podstawowych wartości kultury łączy się z wyborem nowej ascetycznej formy. W dramatopisarstwie istotnym wydarzeniem były Dwa teatry (wyst. 1946) Szaniawskiego, z 2 przeciwstawnymi wizjami teatru, zbudowanymi na naturalistycznym konkrecie lub poetyckiej metaforze, jednakowo niepełnymi i niejednoznacznymi w obliczu wojennej tragedii. Kruczkowski w głośnej sztuce Niemcy podjął zagadnienie moralnej odpowiedzialności narodu niemieckiego, zwłaszcza jego intelektualnej elity, za zbrodnie hitleryzmu. Uwagę zwrócił cykl groteskowych miniatur Teatrzyk „Zielona Gęś” Gałczyńskiego, uczący nowego rodzaju humoru, a zarazem dość wyraźnie zachęcający do pogodzenia się z nową rzeczywistością.

Krytyce literackiej ton nadawali: Wyka, zwolennik motywowanego etycznie realizmu, najwnikliwszy z komentatorów ówczesnej prozy (Pogranicze powieści); J. Kott, proponujący powrót do radykalizmu literatury oświecenia i tzw. realizmu krytycznego; A. Sandauer, przywiązany do awangardy i przeciwstawiający się naiwnościom realist. poetyki. Po zjeździe ZLP w Szczecinie (1949) spory krytyków lit. i pisarzy zastąpiono próbą odgórnego narzucania modelu literatury wzorowanego na sowieckim realizmie socjalistycznym. Artystyczna niewydolność doktryny i rozdzierające ją sprzeczności wyszły szybko na jaw; utwory powstałe wedle jej zasad cechował jaskrawy schematyzm (m.in. Przy budowie T. Konwickiego, Obywatele Brandysa, Pamiątka z celulozy I. Newerlego, powieści A. Brauna, W. Zaleskiego, W. Macha). Śmierć J. Stalina i częściowa erozja systemu komunistycznego umożliwiły odwrót od haseł realizmu socjalistycznego; przykładem odchodzenia od wzorów literatury perswazyjnej były m.in. opowiadania Dąbrowskiej (Gwiazda zaranna) i Andrzejewskiego (Złoty lis) oraz tom wierszy Wiklina Staffa. Ich wspólnym mianownikiem było pragnienie przywrócenia literaturze prawa do subiektywnego widzenia i oceniania świata.

Widomy znak niezależności części środowiska pisarskiego stanowiła w tym okresie, a także w latach późniejszych, twórczość inspirowana przez katolicyzm, uchylająca się od ideowych i artyst. serwitutów wobec doktryny marksistowskiej: dzieła H. Malewskiej (Przemija postać świata), A. Gołubiewa (cykl Bolesław Chrobry), Dobraczyńskiego (Wybrańcy gwiazd, Listy Nikodema), R. Brandstaettera (poezja, dramaty, tetralogia prozą Jezus z Nazarethu), J. Zawieyskiego (dramaty osnute na wątkach bibl., m.in. Mąż doskonały), W.J. Grabskiego, Z. Starowieyskiej-Morstinowej; obraz literatury katolickiej byłby niepełny bez uwzględnienia pisarstwa Kossak-Szczuckiej na emigracji (m.in. powieść Przymierze) i po powrocie do kraju.

Negacja realizmu socjalistycznego zrodziła w okresie poprzedzającym pol. październik 1956 nurt literatury próbującej (mimo ograniczeń cenzury) rozliczać się ze stalinizmem; po październikowym przesileniu politycznym szybko go stłumiono. W centrum tego nurtu można umieścić Poemat dla dorosłych Ważyka, Poezję i prawdę oraz Gorący popiół Jastruna, Obronę Grenady (w tomie Czerwona czapeczka) i Matkę Królów Brandysa, ówczesną publicystykę L. Kołakowskiego; z tego nurtu wyrosły również paraboliczne przypowieści o nadużyciach systemu władzy (Andrzejewskiego Ciemności kryją ziemię), a także proza M. Hłaski, najgłośniejszego z debiutantów połowy lat 50., piętnująca kłamstwa propagandy i dająca wyraz wielkiemu rozczarowaniu, jakie przyniósł komunizm młodej generacji swoich wychowanków. Rozrachunki z najnowszą historią objęły temat AK i powstania warsz. 1944, poddany dotąd ścisłemu nadzorowi cenzury. R. Bratny w głośnej powieści Kolumbowie. Rocznik 20 przedstawił sugestywny, lecz pełen przemilczeń wizerunek pokolenia młodych żołnierzy AK. Prawdziwiej o wojennej i powojennej tragedii akowców pisał wtedy A. Ścibor-Rylski, powieść Pierścionek z końskiego włosia mogła się jednak ukazać dopiero po 1989.

Na emigracji pierwsze lata po wojnie były okresem krystalizacji postaw i budowania instytucji, które miały umożliwić trwanie w diasporze. Około 1950 ukształtowały się 2 przeciwstawne koncepcje działania emigracji. Program „Wiadomości” londyńskich odwoływał się do wzorów przeszłości (Wielka Emigracja), a w literaturze do hierarchii ukształtowanej w 20-leciu w kręgu „Wiadomości Literackich”. Koncepcja „Kultury” paryskiej zakładała nastawienie na teraźniejszość, na twórcze korzystanie z myśli Zachodu, a zarazem budowanie nowej świadomości polit. uwzględniającej miejsce Polski w Europie Środkowowschodniej. W prozie emigr. tuż po wojnie na plan pierwszy wysuwały się relacje z sowieckich obozów, m.in.: W. Grubińskiego, A. Krakowieckiego, M. Czuchnowskiego, B. Obertyńskiej, Naglerowej. Wybitnymi walorami lit. i intelektualnymi wyróżniały się świadectwa Czapskiego (Na nieludzkiej ziemi) i Herlinga-Grudzińskiego (Inny świat). M. Wańkowicz kreślił obraz walk pol. żołnierzy podczas II wojny świat. (Bitwa o Monte Cassino).

Pośród emigracyjnych powieści najwybitniejszy okazał się Trans-Atlantyk Gombrowicza — groteskowa rozprawa z dogmatami polskości i z romantycznym mitem emigracji. Srebrne orły i Koniec „Zgody Narodów” Parnickiego ukazywały dzieje w nowatorski sposób, jako nawarstwienie subiektywnych i nasyconych mitami relacji, wymagających detektywistycznej dociekliwości od poszukiwaczy prawdy historycznej. Dolina Issy Miłosza zapowiadała późniejszy o kilka lat krajowy nurt powieści o poszukiwaniu indywidualnej i kulturowej tożsamości. Odosobnionym arcydziełem emigr. dramatu okazał się Ślub Gombrowicza, przedstawiający jego filozofię formy oraz koncepcję człowieka jako istoty stwarzanej i stwarzającej innych w układzie międzyosobowych relacji.

Ważną pozycję wśród gatunków emigr. piśmiennictwa uzyskał esej; jego specyficzną pol. odmianę współtworzyli m.in.: Stempowski, Vincenz, Wittlin, K.A. Jeleński; Miłosz nadał formę eseju swej pierwszej emigr. książce — Zniewolonemu umysłowi. Bliski poetyce eseju Dziennik Gombrowicza stał się jego najżywiej odbieranym dziełem i zapoczątkował okres niezwykłej popularności prozy diarystycznej. Godność pierwszego emigr. poety przyznawano najczęściej Wierzyńskiemu, wysoką pozycję zachowali też Lechoń i Baliński. Pierwszy wyd. na emigracji tom poezji Miłosza Światło dzienne, wraz z późniejszym Traktatem poetyckim, był najwyraźniejszą w jego poezji manifestacją moralistycznych i hist.-polit. pasji autora. Poezję emigr. współtworzyli działający poza gł. ośrodkami przedstawiciele Awangardy Krakowskiej i Drugiej Awangardy: Brzękowski, J. Łobodowski, Czuchnowski, W. Iwaniuk.

Październikowe przesilenie polityczne 1956 r. stało się jedną z najważniejszych cezur w powojennej literaturze. Liberalizacja polityki kult. spowodowała otwarcie na Zachód, umożliwiła kontynuację zjawisk zahamowanych w rozwoju przez realizm socjalistyczny. Po kilku latach swobodę wypowiedzi zaczęto jednak z powrotem ograniczać, co stało się przyczyną pierwszego jawnego wystąpienia pisarzy przeciw komunistycznej cenzurze (List 34 z 1964). Kulminacyjnym momentem przedłużającego się konfliktu w P. był marzec 1968 r.; jego konsekwencją stała się przymusowa emigracja kilku pisarzy oraz wymuszone milczenie tych, którzy pozostali w kraju i nie chcieli się poddać dyktatowi władzy. Inną konsekwencją było pojawienie się formacji twórców (tzw. pokolenie 68) mniej lub bardziej otwarcie sprzeciwiających się PRL-owskiej rzeczywistości. Grudzień 1970 przyniósł także krótki okres względnej wolności w literaturze. Od 1974 konflikt pisarzy z władzą stawał się coraz wyraźniejszy; jego ostatecznym rezultatem było powstanie 1976 niezależnego obiegu literatury (drugi obieg wydawniczy).

Polski październik 1956 najszybciej i najwyraźniej zaowocował w poezji. Późna twórczość Przybosia zmierzała w stronę poezji kreacyjnej wyobraźni, podejmującej wielkie tematy metafizyczne. Ważyk nawiązał do swych fascynacji kubizmem poet.; w wierszach Jastruna odezwały się tony znamienne dla neosymbolizmu z lat poprzedzających II wojnę światową. Dawny futurysta Wat objawił się jako poeta doświadczenia hist. i egzystencjalnego. Różewicz ponowił poetycką analizę świata odartego z wartości, pogrążającego się w chaosie.

Rok 1956 przyniósł kilka debiutów ponownych bądź spóźnionych. Własny ton znalazła W. Szymborska, osiągając pełnię wyrazu w tomach Sól, Wszelki wypadek i Wielka liczba. Z. Herbert w swych poetyckich książkach od Struny światła po Pana Cogito kształtował wzorzec trwania przy wartościach zagrożonych i odrzuconych. Obroty rzeczy M. Białoszewskiego inaugurowały jedno z najoryginalniejszych przedsięwzięć polskiej poezji współczesnej; radykalne zakwestionowanie norm poetyckości usytuowało Białoszewskiego w kręgu tzw. poezji lingwistycznej, czyniącej język gł. bohaterem wypowiedzi poet.; innymi przedstawicielami tej orientacji byli: Z. Bieńkowski, T. Karpowicz, W. Wirpsza. Pośród rzeczywistych debiutów największy, choć krótkotrwały rozgłos zdobył J. Harasymowicz, uważany wówczas za poetę śmiałej, bliskiej surrealizmowi, wyobraźni. Trwalsze okazało się dzieło A. Bursy, zbuntowanego poety cielesności i cierpienia, a także S. Grochowiaka, który na przeł. lat 50. i 60. oblekał w swych wierszach wizje brzydoty i rozkładu w wysmakowane, klas. formy poetyckie.

Klimat okresu tzw. odwilży, zwł. dążenie do rewizji dogmatów i stereotypów myślowych, znalazł wyraz w cyklu mistrzowskiej aforystyki Myśli nieuczesane S.J. Leca, również autora fraszek, wierszy satyrycznych i lirycznych. Tendencje zarysowane w poezji po 1956 decydowały o jej kształcie co najmniej do początku lat 70., gł. dzięki rozwijającej się twórczości Białoszewskiego, Herberta, Szymborskiej. Lata 60. przyniosły niewiele nowych zjawisk o porównywalnej doniosłości; do nielicznych wyjątków należał neoklasycyzm J.M. Rymkiewicza. Dopiero przeł. lat 60. i 70. zaznaczył się ważnymi debiutami poetów Nowej Fali (S. Barańczak, R. Krynicki, J. Kornhauser, A. Zagajewski, E. Lipska), demaskujących zakłamanie oficjalnego języka (nowomowa) i wskazujących potrzebę mówienia prawdy o rzeczywistości społ.-polit. kraju. W prozie pojawiły się symptomy kryzysu tradycyjnie pojmowanej powieści realistycznej: odchodzenie od fabularności, rozbijanie spoistego obrazu świata i człowieka, zamiłowanie do konstrukcji nieciągłych, fragmentarycznych, „brulionowych”, do posługiwania się tekstowym kolażem. Za wzorcową realizację wskazanych tendencji można uznać Miazgę Andrzejewskiego, powieści L. Buczkowskiego, niektóre cechy prozy A. Kuśniewicza.

Innym przejawem odchodzenia od realizmu była rezygnacja z fikcyjności. Prowadziła ona z jednej strony do eseizacji prozy: cykl „wspomnień z teraźniejszości” Brandysa (zwł. Listy do pani Z.), Spiżowa Brama Brezy, Boski Juliusz J. Bocheńskiego; elementem eseistyki (także metaliteratury, groteski, stylizacji) S. Lem wzbogacił tradycyjną formułę prozy science fiction, krzyżując ją z poetyką baśni (Cyberiada), Swiftowskiej paraboli (Dzienniki gwiazdowe), filoz. traktatu o granicach ludzkiego poznania (Solaris, Głos Pana, Fiasko), bądź recenzji (Doskonała próżnia), co zapewniło jego książkom świat. sławę. Równie ważna była eseistyka Lema (Summa technologiae) projektująca przyszłość cywilizacji opartej na nauce i technice.

Z drugiej strony, odrzucenie elementu fikcji przyczyniło się do niezwykłej kariery autobiografii, dokumentu, autentyku: Białoszewskiego Pamiętnik z powstania warszawskiego, a także liczne dzienniki i quasi-dzienniki lit., m.in. cykl Konwickiego zapoczątkowany Kalendarzem i klepsydrą. W tym samym nurcie znalazły się też powieści analizujące proces twórczy i związane z nim dylematy (Macha Góry nad czarnym morzem). Kryzys wzorca realist. nie oznaczał zaniechania obserwacji współczesności, zwłaszcza. małych zamkniętych środowisk, jak w prozie „nurtu chłopskiego” (T. Nowak, W. Myśliwski, J. Kawalec), a także tzw. lumpenproletariatu (opowiadania M. Nowakowskiego) oraz środowisk społecznych outsiderów, budujących własny świat wartości (E. Stachury: Siekierezada, Się).

O współczesności pisano też, posługując się poetyką paraboli (Andrzejewskiego Bramy raju, Brezy Urząd, A. Szczypiorskiego Msza za miasto Arras), balladowej opowieści (Nowaka A jak królem, a jak katem będziesz), antyutopii w konwencji science fiction (Lema: Pamiętnik znaleziony w wannie, Kongres futurologiczny). Pośredniej ocenie współczesności służyła także proza zajmująca się pograniczami kulturowymi, pytająca o tożsamość współcz. Polaka i jej hist. źródła (Malewskiej Apokryf rodzinny, Brandysa Wariacje pocztowe, powieści Konwickiego) bądź o świadomość mieszkańców pol.-białorus. pogranicza (proza S. Janowicza). Odnowiona powieść hist., reprezentowana gł. przez Parnickiego (cykl Nowa baśń) i Malewską, także W.L. Terleckiego (Spisek, Dwie głowy ptaka, Powrót z Carskiego Sioła), rozszerzała perspektywy rozumienia teraźniejszości. Podobne były cele eseistyki hist. (P. Jasienica, M. Brandys). W prozie tego okresu dobitnie zaznaczyły się utwory będące świadectwem żyd. losu na ziemiach pol., zwłaszcza powieści J. Stryjkowskiego (Głosy w ciemności, powstałe podczas II wojny świat., wyd. 1956, Austeria, Sen Azrila), B. Wojdowskiego (Chleb rzucony umarłym), H. Grynberga (Żydowska wojna). Od lat 60. bujnie rozwijała się literatura faktu, inspirowana zwłaszcza pisarstwem Wańkowicza, reprezentowana m.in. przez: K. Dziewanowskiego, O. Budrewicza, J. Kuśmierka, R. Kapuścińskiego, J. Lovella, K. Kąkolewskiego, H. Krall.

W dramacie dominowały dokonania Różewicza i S. Mrożka. W utworach Różewicza (Kartoteka, Świadkowie..., Akt przerywany) współczesność jawiła się jako pustka, w której jedyną niekwestionowaną wartością jest alogiczne i amorficzne życie. Dramaty Mrożka (Policja, Tango, Emigranci) analizowały warianty sytuacji uwięzienia przez ideę, formę społ. czy styl myślenia; logika zdarzeń wiodła bohaterów ku groteskowej lub tragigroteskowej klęsce. Dokonaniom Różewicza i Mrożka towarzyszyła twórczość I. Iredyńskiego, J. Krasińskiego, Grochowiaka, J. Abramowa-Newerlego, Karpowicza. Rymkiewicz „imitował” dramaty P. Calderóna, E. Bryll próbował nawiązywać do tradycji romant. i folkloru. Wysoki poziom osiągnęła krytyka literacka. Zadecydowała o tym z jednej strony dalsza działalność gł. Wyki, Sandauera, z drugiej — aktywność wybitnych przedstawicieli następnej generacji krytyków: J. Kwiatkowskiego, R. Przybylskiego, J. Błońskiego, L. Flaszena, A. Kijowskiego, J. Łukasiewicza, od poł. lat 60. — T. Burka. Na sposób mówienia o literaturze miała też wpływ refleksja teoretycznolit. zorientowana strukturalistycznie (J. Sławiński, M. Głowiński, E. Balcerzan).

Październik 1956 r. zmienił nie tylko literaturę krajową, ale też jej relacje z piśmiennictwem emigracyjnym. Do P. powrócili m.in.: S. Cat-Mackiewicz, Kossak-Szczucka, Wańkowicz, J.S. Sito, później — Parnicki; inni, jak Gombrowicz, zaczęli publikować książki w krajowych wydawnictwach. Otwarcie było jednak zjawiskiem przejściowym; wyjazd Hłaski na Zachód 1958 potwierdził symbolicznie odrębność obu nurtów. W latach 60. emigrantami stali się m.in.: L. Tyrmand, Grynberg, W. Odojewski, Mrożek, Wat. Ważną cezurę stanowiły lata 1968–70. Zmarli wówczas: Wierzyński, Stempowski, Gombrowicz, Hłasko; na Zachód wyjechała duża grupa twórców, zmuszona do emigracji po marcu 1968 (m.in.: Kołakowski, S. Wygodzki, A. Słucki). Generalnie, w okresie 1956–76 rosło znaczenie tej części literatury emigr., która była związana z paryską „Kulturą” i Instytutem Literackim. Instytucje te stwarzały twórcom mieszkającym w kraju jedyną — do chwili powstania drugiego obiegu wydawniczego — szansę wypowiadania się bez cenzuralnych ograniczeń; korzystał z niej np. Kisielewski, wydając pod pseud. T. Staliński (m.in. powieści Widziane z góry i Cienie w pieczarze).

W prozie emigr. szczególne miejsce zachował Gombrowicz; jego późne powieści (Pornografia, Kosmos) obnażały mroczne strony psychiki jednostki, budującej swój obsesyjny świat na gruzach tradycyjnych form i wartości. Szerszy rezonans wzbudził hybrydyczny, prowokacyjny intelektualnie Dziennik pisarza. Po śmierci Gombrowicza na łamach „Kultury” publikował swój Dziennik pisany nocą Herling-Grudziński, nadając mu bardziej eseistyczny charakter, zarazem wtapiając weń elementy fikcji i oryginalne opowiadania osadzone w większości w realiach wł. i stawiające trudne pytania natury moralnej i egzystencjalnej. Wraz z wcześniejszymi zbiorami (Skrzydła ołtarza, Drugie przyjście) opowiadania te uczyniły Herlinga jednym z najwybitniejszych pol. nowelistów.

Dziełem życia Vincenza był wielogatunkowy, epicki cykl o Huculszczyźnie, Na wysokiej połoninie. Odojewski w napisanych gł. w kraju opowiadaniach i powieściach tzw. cyklu podolskiego (na emigracji wyszła najważniejsza z nich — Zasypie wszystko, zawieje...) przedstawił wojenną zagładę wielonar. Kresów. Zagładę tę, jako produkt systemu sowieckiego, ukazywał też J. Mackiewicz w oryginalnych powieściach dokumentalno-hist. (Droga donikąd, Nie trzeba głośno mówić). T. Nowakowski w głośnej powieści Obóz Wszystkich Świętych analizował postawy i problemy pol. dipisów w Niemczech. Grynberg kontynuował zapoczątkowany Żydowską wojną cykl powieściowo-autobiograficzny (Zwycięstwo, Życie ideologiczne). W emigracyjnej poezji nowym zjawiskiem było pojawienie się twórców ukształtowanych intelektualnie i artystycznie poza P. i zbuntowanych przeciw tradycjonalizmowi londyńskich „Wiadomości”. Poeci z londyńskiej grupy Kontynenty (A. Czerniawski, B. Czaykowski, J. Darowski, B. Taborski, A. Busza, F. Śmieja) podkreślali swoistość własnych doświadczeń lit. i egzystencjalnych. Ich twórczość, nie doceniona w pełni, nie zmieniła emigr. hierarchii. Przyćmiły ją ostatnie tomy Wierzyńskiego, zwłaszcza Czarny polonez i Sen mara, oraz nowe dzieła Miłosza (Miasto bez imienia, Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada, Nieobjęta ziemia), laureata Nagrody Nobla 1980.

Powstanie ok. 1976 kultury niezależnej, działającej poza zasięgiem cenzury i dysponującej własną siecią wydawnictw książkowych i czasopism (wśród których pionierską rolę odegrały „Zapis” i „Puls”), a więc uwolnienie części krajowej literatury spod wpływu państwa i panującej ideologii, spowodowało przełom w świadomości pisarzy. Jego wyrazistym przejawem były utwory Konwickiego wyd. poza cenzurą: Kompleks polski i Mała apokalipsa. W dalszym ciągu jednak wydawnictwa kontrolowane przez państwo przyciągały wielu wybitnych twórców i publikowały utwory nie skażone polit. koniunkturalizmem, m.in. głośne pozycje literatury faktu: K. Moczarskiego Rozmowy z katem, Krall Zdążyć przed Panem Bogiem, Kapuścińskiego Cesarz i Szachinszach.

Od połowy lat 80. dokonywało się wzajemne przenikanie literatury emigracyjnej i niezależnego nurtu w kraju oraz ich wspólny nacisk na politykę wydawniczą władz, ułatwiony przez narastający kryzys systemu politycznego. Najczęściej podkreślanym wyróżnikiem kultury niezależnej był etos antytotalitarny. Współtworzący go pisarze stanęli wobec klas. dylematu sztuki zaangażowanej — wyboru między doraźnością i skutecznością działania a ambicjami artystycznymi. Nastawienie na zapis chwili i natychmiastowe oddziaływanie dobitnie rysuje się w opowiadaniach Nowakowskiego z tomu Raport o stanie wojennym. W Kadencji Szczepańskiego relacja o konflikcie między środowiskiem pisarzy i władzami polit. została poddana próbie dystansu. Wyższy stopień lit. przetworzenia jest widoczny w Rozmowach polskich latem roku 1983 Rymkiewicza.

Z poetów związanych z kręgiem niezależnej kultury najwyżej ceniono Herberta; jego Raport z oblężonego Miasta łączył wierność podstawowym wartościom etycznym z wybitnymi walorami artystycznymi. „Linię wierności” prezentowały też wiersze: Rymkiewicza, Krynickiego, Barańczaka, J. Polkowskiego. Poezję zapisującą polit. nastroje i emocje początku lat 80. tworzyli m.in. Białoszewski, J. Ficowski i T. Jastrun. Publicystykę i eseistykę lit. nastawioną na kształtowanie demokr. świadomości uprawiali m.in.: A. Michnik, Barańczak, Burek, J.J. Lipski, Szczypiorski; orientację konserwatywno-liberalną reprezentowała felietonistyka Kisielewskiego. W literaturze emigr. lat 80., będącej alternatywą obu nurtów krajowych, znamienną rolę odegrały „Zeszyty Literackie”, opowiadające się po stronie estetyzmu i indywidualizmu.

Ostrą dyskusję na temat pozytywnych i negatywnych stron polit. zaangażowania literatury wywołał w kraju tom esejów Solidarność i samotność Zagajewskiego. Mimo niezwykłości kontekstu hist.-polit., w ówczesnej literaturze więcej było kontynuacji niż zjawisk radykalnie nowych; osłabło też zainteresowanie działaniami i postawami awangardowymi. Najwyraźniej widać to w poezji; dominowali w niej twórcy dawno ukształtowani, dopełniający w kolejnych książkach własne widzenie świata i rozumienie sztuki: Miłosz, Iwaszkiewicz, Szymborska, Herbert, Białoszewski, Różewicz, Nowak. W liryce religijnej rozwijał się nurt poezji tworzonej przez księży, z — cieszącym się ogromną popularnością — J. Twardowskim na czele, J.S. Pasierbem i W. Oszajcą. Spośród licznych debiutantów późnych lat 70. tylko kilku twórców (B. Maj, Polkowski) wyróżniło się w następnej dekadzie; oni też zawdzięczają wiele wymienionym poprzednio mistrzom.

Spokojnemu rytmowi poezji można by przeciwstawić wspierane od schyłku lat 70. przez „Twórczość” próby tzw. rewolucji artystycznej w prozie. Jej kierunki to: nawiązywanie do form języka mówionego, analiza nieskrystalizowanych stanów wewn., swobodna gra wyobraźni, zabawa stylami i konwencjami. Proza ta okazała się zjawiskiem o dość wąskim zakresie oddziaływania i wyłoniła niewiele dzieł o bezspornych wartościach (powieści i opowiadania R. Schuberta, D. Kirscha, A. Łuczeńczyka, J. Drzeżdżona). Znacznie żywsze zainteresowanie wzbudziły powieści, które powstały obok tego nurtu: Obłęd J. Krzysztonia i Kamień na kamieniu W. Myśliwskiego. Epicki dystans przenika dzieło Newerlego — powieści Leśne morze, Wzgórze błękitnego snu i autobiogr. książkę Zostało z uczty bogów, odtwarzającą przeżycia autora w Rosji lat rewolucji i początków władzy bolszewików. Terlecki zamknął Lamentem pięcioksiąg o powstaniu styczniowym 1863–64 i pokazał życie społeczności po wielkiej klęsce.

Ogromną popularnością za granicą, zwł. w Niemczech, cieszył się Początek Szczypiorskiego, powieść o losach Żydówki w okupowanej przez Niemców Warszawie; grozę Holocaustu opisała jednak znacznie wierniej I. Fink w opowiadaniach Skrawek czasu. Pośród debiutów największy rozgłos zyskał Weiser Dawidek P. Huellego, paraboliczna opowieść o Gdańsku z lat 50. i dzieciństwie pokolenia, które tworzyło potem Solidarność. Oprócz literatury wysokiej rozwijała się bujnie literatura popularna i młodzieżowa (Z. Nienacki, S. Fleszarowa-Muskat, K. Siesicka, H. Snopkiewicz, J. Chmielewska, M. Nurowska, M. Musierowicz), czerpiąca m.in. z wzorów powieści: sensacyjnej i kryminalnej, środowiskowej, romansu. W eseju po 1976 szczególne miejsce przypadło Ziemi Ulro Miłosza.

Zgodnie z emigr. tradycją, esej stał się uprzywilejowanym gatunkiem współtwórców „Zeszytów Literackich”; poza Zagajewskim uprawiał go zwłaszcza W. Karpiński (Książki zbójeckie, Herb wygnania). Osobną rolę odgrywały ożywiające przeszłość eseje Rymkiewicza o Mickiewiczu (Żmut, Baket), Słowackim, Fredrze i przywołujący pamięć Holocaustu Umschlagplatz. W krytyce lit. końca lat 70. wydarzeniem był Odmarsz Błońskiego, w latach 80. — Klasycyzm, czyli Prawdziwy koniec Królestwa Polskiego Przybylskiego.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.