Antysemityzm
Ideologia, prąd polityczny, zespół przesądów, uzasadniające wrogą postawę wobec Żydów. Antysemityzm jest związany z formowaniem się koncepcji nacjonalizmu i totalitaryzmu, bazował na tradycji ksenofobii i etnocentryzmu. Odwoływał się do rasizmu, błędnie wyodrębniając Żydów jako rasę antropologiczną. W szerszym znaczeniu – wroga postawa, agresja słowna lub fizyczna, nieprzychylne sądy uogólniające i uprzedzenia wobec Żydów oraz poglądy uzasadniające taką postawę przesłankami religijnymi, narodowościowymi, rasistowskimi, politycznymi bądź ekonomicznymi. Niechętny lub wrogi stosunek do Żydów głęboko zakorzeniony w kulturze europejskiej jest spuścizną konfliktu między chrześcijaństwem a judaizmem. Nauki Kościoła, dyskryminujące prawodawstwo, a także powtarzające się prześladowania uformowały europejski sposób postrzegania Żydów, wyróżniający ich spośród innych grup etnicznych jako wyklętych, nieczystych rytualnie. Średniowiecze wykształciło trzy strukturalne cechy wizerunku Żyda: 1) mitologiczne przeświadczenie, że są oni “równo rozproszeni” (skutkiem boskiego przekleństwa) po całym świecie; 2) traktowanie ich jak “obcych” przybyszów, bez względu na to, jak długo zamieszkiwali na danym terytorium; 3) obdarzenie ich wizerunku cechami nadprzyrodzonymi, skojarzenie ze sferą diaboliczną. Taki sposób postrzegania predestynował tę grupę do odgrywania roli kozła ofiarnego, obarczanego winą za klęski żywiołowe, wojny, kryzysy społeczne lub ekonomiczne. Równouprawnienie, uzyskane przez Żydów stosunkowo późno (w większości krajów europejskich w 2. poł. XIX w.), wywoływało sprzeciw awansujących warstw społecznych (gł. drobnomieszczaństwa i chłopów), rywalizujących w procesie emancypacji. Zasymilowanym Żydom awansujące grupy społeczne oraz obrońcy starego porządku odmawiali prawa do uczestniczenia w życiu społecznym i kulturowym. Równolegle rodziła się świadomość narodowa, a jej radykalna forma prowadziła do nacjonalizmu (szowinizmu), postulującego podporządkowanie jednostki interesom narodowym oraz stawianie ich ponad wszelkie inne względy, także moralne. W sferze intelektualnej nacjonalizm wspomagany był przez ideologię darwinizmu społecznego (głoszącego zasadę pochłaniania słabszych grup ludzkich przez silniejsze) oraz rasizmem, który wartościował ludzi według kryterium przynależności do ras “lepszych” lub “gorszych”. O ile rasizm przeciwstawiał się tej części oświeceniowych postulatów, które pragnęły widzieć ludzi równymi, o tyle tendencje totalitarne były przeciwne wolności, zawężając hasło braterstwa do własnego narodu rządzonego przez jedną partię. Totalitaryzm (zarówno prawicowy, jak i lewicowy, wykształcony później) chętnie posiłkował się hasłami antysemickimi. Antysemityzm nie był programem “rozwiązania kwestii żydowskiej”, choć terminem tym chętnie szermował. “Kwestię” postrzegał w samym istnieniu Żydów. Sugerowanie poczucia zagrożenia ze strony Żydów było narzędziem zdobywania zwolenników (hasło “zwarcia szeregów”) oraz uzyskania całkowitej władzy nad nimi. Nowoczesny ruch antysemityzmu rozwinął się w ostatniej ćwierci XIX w., najwcześniej we Francji, gdzie antyżydowską propagandą posiłkował się nacjonalistyczny, odwołujący się do katolicyzmu ruch Action Fran˜aise [franc. Akcja Francuska], postulujący przywrócenie w państwie monarchii. Oskarżenie o zdradę narodową (jak się później okazało, fałszywe) jedynego w sztabie generalnym oficera żydowskiego pochodzenia, A. Dreyfusa (1894), zjednoczyło zwolenników antysemityzmu. W Prusach i Austrii powstały pierwsze partie polityczne, w których programach antysemityzm odgrywał podstawową rolę, m.in. Antisemitenliga [niem. Liga Antysemitów], założona w 1879 przez W. Marra. Spopularyzował on termin “antysemityzm” wydając pismo “Zwangloser antisemitischer Hefte” (niem. Niezależne Zeszyty Antysemickie, Berlin 1879–80). Christlichsoziale Arbeiterpartei [niem. Chrześcijańsko-Społeczna Partia Robotnicza], założona w Berlinie w 1878 pod przewodnictwem pastora A. Stoekera (1835–1909), zdołała w 1880 zebrać ok. 250 tys. podpisów pod petycją domagającą się usunięcia Żydów ze szkół państwowych i uniwersytetów. W 1897–1910 burmistrzem Wiednia był przywódca powstałej w 1888 austriackiej Partii Chrześcijańsko-Społecznej, Karl Lueger (1844–1910). Poglądy reprezentowane przez te trzy największe, działające w ościennych krajach, organizacje leżały u podstaw hitleryzmu. Wypracowane przez nie wątki ideologiczne oraz sposoby ich propagowania stanowiły dla innych krajów europejskich gotowe wzorce. W Rosji w 1880/81 doszło do pogromów. Ludność żydowską oskarżono o szerzenie radykalizmu społecznego i poddano prawom wyjątkowym (prawa majowe). Na początku XX w. powstały w Rosji czarne sotnie, odpowiedzialne za falę antyżydowskiej przemocy i pogromów w 1903–06. Pamflet Protokoły Mędrców Syjonu, przypisujący Żydom tajne knowania w celu zniszczenia świata, kolportowany przez zwolenników czarnych sotni, używany był jako uzasadnienie masowych rzezi i pogromów ludności żydowskiej, dokonywanych w 1914–19. W Galicji próbę stworzenia partii antyżydowskiej podjął w latach 70. XIX w. poseł na sejm galicyjski T. Merunowicz (1846–1919). Mimo wielu zapożyczeń z ideologii austriackiej działaczy antysemickich, jego poglądy na tzw. kwestię żydowską pozostawały pod wpływem programu krakowskich konserwatystów. Ksiądz S. Stojałowski (1845–1911) za pomocą antysemicikej agitacji organizował ruch ludowy wśród chłopów galicyjskich (1896), co spotkało się z potępieniem wyższej hierarchii kościelnej. W zaborze pruskim ideologia antysemicka, kopiowana ze wzorów niemieckich, odegrała znaczną rolę w ruchu propagującym ekonomiczne odrodzenie Polaków. W Królestwie Polskim antysemickie treści szerzyło pismo “Rola” (Warszawa 1883–1913), redagowane przez J. Jeleńskiego (1848–1909). Chociaż posiłkowało się ideologicznymi zapożyczeniami z Francji i Prus (np. wątek “żydomasonów” czy hasło bojkotu ekonomicznego), jego publikacje wyróżniał brak wyraźnego rasizmu oraz prorosyjski serwilizm, który utrudniał ścisłe skojarzenie antysemityzmu z nacjonalizmem. Kierowane do inteligencji pismo “Głos” (Warszawa 1886–1905) w okresie 1888–1900 pierwsze zaczęło propagować rasizm w odniesieniu do Żydów. Aż do późnych lat 30. tendencje rasistowskie nie stały się jednak istotnym składnikiem antyżydowskiej ideologii w Polsce, do czego przyczyniło się zdecydowane potępienie rasizmu przez Kościół katolicki z jednej strony, a z drugiej – istnienie tradycyjnej społeczności żydowskiej, wyróżniającej się strojem, językiem, obyczajami i w związku z tym – łatwo rozpoznawalnej. Antysemici nie musieli zatem odwoływać się do wyróżników pseudoantropologicznych, choć w odniesieniu do Żydów zasymilowanych często posługiwali się kryterium genealogicznym, zbliżonym do rasistowskiego. Istniejące od 1897 Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne włączyło antysemityzm do swojego programu w 1903 (R. Dmowski, Myśli nowoczesnego Polaka), stając się najbardziej wpływową organizacją propagującą antyżydowsko nastawiony nacjonalizm polski. W 1919–26 partie narodowiściowe, m.in. Związek Ludowo-Narodowy, Stronnictwo Chrześcijańsko-Narodowe, Polskie Stronnictwo Ludowe “Piast” i inne dysponowały w Sejmie jedną trzecią mandatów. Po przewrocie majowym Dmowski, próbując odzyskać utracone wpływy polityczne, powołał w 1926 Obóz Wielkiej Polski (zdelegalizowany za ekscesy antyżydowskie w Galicji Wschodniej w 1927, w całym kraju – w 1933), a w 1928, odwołując się do włoskiego faszyzmu, utworzył Stronnictwo Narodowe (SN). W 1934 część młodych radykałów wyłamała się z SN i założyła Obóz Narodowo-Radykalny (ONR), o totalitarnym programie, czerpiącym inspiracje z hitleryzmu. Na jego czele stanęli m.in. J. Mosdorf i B. Piasecki. ONR utworzył bojówki wykorzystywane podczas ekscesów antyżydowskich, akcji terrorystycznych oraz rozruchów na uniwersytetach (getto ławkowe), z tego powodu już w 1934 został zdelegalizowany. Posiadał wpływy w wielu korporacjach studenckich, z których tylko Arconia przyjmowała Żydów. Sympatie dla SN oraz antysemityzm były zjawiskiem rozpowszechnionym w środowiskach duchownych katolickich. Przeważająca liczba pism katolickich propagowała program ekonomicznej i obyczajowej separacji Żydów, a napastliwość tonu i szerzenie nienawiści sprzyjały aktom przemocy, choć te były przez Kościół potępiane. Antymniejszościowa polityka II Rzeczypospolitej przyczyniła się do izolacji społeczności Żydów, utrudniając organizowanie im pomocy w okresie okupacji niemieckiej. Podczas II wojny światowej programowy antysemiyzm kontynuowały Narodowe Siły Zbrojne, odpowiedzialne m.in. za serie mordów dokonywanych na Żydach w latach 1945–46. Najbardziej konsekwentnym połączeniem totalitaryzmu z antysemityzmem był hitleryzm, określany także terminem “nazizm”. W 1919 powstała Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (niem. Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników, NSDAP), która w przyjętym w 1920 programie odmawiała praw obywatelskich tym, którzy nie posiadali “niemieckiej krwi”, w szczególności Żydom. Od 1921 na jej czele stał A. Hitler. W 1933 został on kanclerzem, a w 1934 ustanowił dyktaturę, obejmując również stanowisko naczelnego wodza i Führera proklamowanej przez siebie III Rzeszy. Utopia, którą próbował zbudować, miała się opierać na zasadzie izolowania “czystych rasowo” Niemców od wszystkiego, co według niego mogło grozić “skażeniem”. Służyła temu ogromna machina państwowej przemocy, która represjami obejmowała grupy ludzi nie mieszczących się w idealnym wyobrażeniu nazistów o społeczeństwie, przede wszystkim Żydów i inne mniejszości (ustawy norymberskie), ale także chorych psychicznie czy homoseksualistów. Polityka Hitlera doprowadziła do wybuchu II wojny światowej i zagłady ponad 50% europejskiej populacji Żydów (w Polsce – 90%). Okrucieństwa hitleryzmu skompromitowały antysemityzm jako koncepcję polityczną, nie spowodowały jednak zaniku zjawiska. Wykorzystywano antysemiyzm w rozgrywkach politycznych, zwłaszcza w krajach bloku radzieckiego. Od połowy lat 70. daje się zauważyć odrodzenie antysemityzmu na Zachodzie, w postaci tzw. “rewizjonizmu” (zaprzeczanie lub pomniejszanie faktów związanych z Zagładą), młodzieżowego ruchu skinheadów, uaktywnienia się organizacji neonazistowskich oraz formowania się nowej skrajnej prawicy (Front Narodowy J.-M. Le Pena we Francji, Republikanie w Niemczech, Partia Wolności w Austrii). Wszystkie te zjawiska ujawniły się także w krajach postkomunistycznych. W latach 90. wzrosła liczba antyżydowskich incydentów, takich jak niszczenie zabytków, napaści, pobicia i zamachy. Dotyczy to także Polski, gdzie w 1991–93 uszkodzono lub zbezczeszczono obraźliwymi napisami większość istniejących zabytków i czynnych obiektów sakralnych judaizmu, pobito kilka osób, w tym rabina, w 1997 podpalono synagogę w Warszawie. Po 1989 powstało na terenie naszego kraju kilkadziesiąt małych, krzykliwych organizacji antysem. Działa sześć partii odwołujących się do tradycji SN. Antysemityzm występuje w audycjach katolickiej rozgłośni Radio Maryja, w kazaniach księży (np. ks. Jankowskiego), a nawet wypowiedziach niektórych profesorów Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Osobnym problemem jest wykorzystywanie ideologii antysemickiej do podsycania nastrojów antyizraelskich w państwach arabskich (Egipt, Iran, Irak, Syria, Arabia Saudyjska, Libia) oraz przez fundamentalizm islamski. W krajach tych notuje się najwięcej wydań Protokołów Mędrców Syjonu, niektóre edycje sponsorowane są przez władze państwowe.
Alina Cała
Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki "Historia i kultura Żydów polskich. Słownik", autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej, wydanej przez WSiP
