Drukuj | A A A | Zgłoś problem | 87 278 784 zn. | 93241 zdjęcia | 879 wideo | 118 audio | 1888 miejscowości

Słownik

 
 

Centralny Komitet Żydów w Polsce (CKŻP)

– polityczna reprezentacja Żydów 1944-1950 wobec władz polskich i organizacji żyd. za granicą. Utworzony w Lublinie XI 1944 z inicjatywy władz polskich jako Tymczasowy Centralny Komitet Żydów Polskich, stanowić miał tymczasową reprezentację ludności żyd. Powołany 15 I 1945 przez PKWN na wniosek Referatu do Spraw Pomocy Ludności Żyd. komitet został rozszerzony na konferencji żyd. stronnictw i organizacji; w jego skład weszli przedstawiciele większości żyd. partii politycznych oraz większych ośrodków (Białystok, Warszawa, Przemyśl, Rzeszów, Lublin). II 1945 CKŻP zreorganizowano, siedzibę przeniesiono do Warszawy, a w jego skład weszli przedstawiciele PPR, Bundu, Poalej Syjon prawicy, Poalej Syjon lewicy, Ichudu, Żydowskiej Organizacji Bojowej, He-Chaluc, Ha-Szomer ha-Cair i Związku Partyzantów Żydów. Stosunek liczbowy przedstawicieli poszczególnych partii w Prezydium CKŻP i komitetach w kraju był podobny, oparty na tzw. kluczu partyjnym. W Prezydium CKŻP podział ów przyznawał: PPR - 6 reprezentantów, Ichudowi - 4, Bundowi - 4, PS-P - 3, PS-L - 3, Ha-Szomer ha-Cair - 1. W Prezydium zasiadali także przedstawiciele ŻOB-u, He-Chalucu i Związku Uczestników Walki Zbrojnej z Faszyzmem (przedstawicielstwo mogło się pokrywać). Na pierwszego przewodniczącego CKŻP wybrano Emila Sommersteina (Ichud), a na wiceprzewodniczących Marka Bittera (PPR), Adolfa Bermana (Poalej Syjon lewica) oraz Szlomę Herszenhorna (Bund), sekretarzem generalnym został Paweł Zelicki (PPR). Kolejnymi przewodniczącymi byli A. Berman (oficjalnie od II1947) i Grzegorz Smolar (od IV 1949). CKŻP podlegały komitety wojewódzkie i okręgowe, tym zaś komitety powiatowe i lokalne. W końcu VI 1946 działało 9 komitetów wojewódzkich (Białystok, Katowice, Kraków, Lublin, Łódź, Przemyśl, Szczecin, Warszawa, Wrocław) oraz 7 okręgowych (Bydgoszcz, Częstochowa, Gdańsk, Olsztyn, Poznań, Tarnów, Włocławek). W pierwszym okresie CKŻP postawił sobie za cel niesienie ocalałym Żydom pomocy materialnej, aprowizacyjnej i mieszkaniowej, stworzenie ośrodków dla bezdomnych sierot żyd. Miał też pomóc Żydom w znalezieniu zatrudnienia w warsztatach, fabrykach, spółdzielniach oraz stworzyć sieć szkół zawodowych dla młodzieży, zorganizować opiekę lekarską oraz przygotować przybycie żyd. repatriantów z ZSRR. Ważnym celem CKŻP była rejestracja ocalałych oraz pomoc w znalezieniu kontaktu z rodzinami za granicą. Podjęto też prace mające na celu dokumentowanie Zagłady. CKŻP miał również informować międzynarodową opinię publiczną o sytuacji społeczności żyd. w Polsce. CKŻP sprawował opiekę nad organizacjami - TOZ-em, ORT-em, Towarzystwem Kultury i Sztuki, Centralną Żydowską Komisją Historyczną, klubami sportowymi, Związkiem Spółdzielni „Solidarność", Bankiem dla Produktywizacji Żydów, żyd. związkami twórczymi. CKŻP podlegała sieć żyd. szkól podstawowych i średnich. Wydawano organ prasowy „Dos Naje Leben", zdominowany przez Frakcję PPR. Wydatki budżetu miały być pokrywane z dotacji państwa, samorządu, instytucji społecznych krajowych i zagranicznych oraz składek członkowskich. W praktyce największą rolę odgrywała pomoc Jointu. l VI1948 Żydowskie Kongregacje Wyznaniowe oraz CKŻP połączyły się. CKŻP stał się terenem walki politycznej; stopniowo był coraz bardziej kontrolowany przez PPR, szczególnie od połowy 1948. IV 1949 usunięto ze stanowiska przewodniczącego CKŻP A. Bermana. Od 1949 instytucje żydowskie podległe CKŻP zaczęto upaństwawiać, część zakładów zlikwidowano, część przeszła na budżet państwa. X 1950 CKŻP połączył się z Żydowskim Towarzystwem Kultury i Sztuki tworząc Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce.

Natalia Aleksiun

Za: Tomaszewski J., Żbikowski A., Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon, Warszawa 2001. 

– polityczne przedstawicielstwo Żydów w Polsce, powołane w październiku 1944 w celu ich reprezentowania wobec władz państwa oraz koordynowania pomocy i opieki społecznej nad ocalonymi z Zagłady. CKŻP istniał w 1944–50. Po wyzwoleniu Lublina przy Polskim Komitecie Wyzwolenia Narodowego utworzono samodzielny Referat do spraw Pomocy Ludności Żydowskiej, którym kierował działacz partii Bund, mjr dr Sz. Herszenhorn, przedwojenny radny miasta Lublina i znany działacz społeczny. Organizował on opiekę nad ujawniającymi się Żydami, którzy wychodzili z kryjówek na terenach wyzwolonych lub przekradali się przez front. Wśród jego podopiecznych była także grupa dzieci ocalonych z obozu zagłady na Majdanku. Z inicjatywy Referatu w lipcu 1944 powstał Komitet Żydowski, którego celem było usprawnienie pomocy, a także organizacja samopomocy. Wraz z ujawnianiem się i legalizacją takich partii jak Bund, Poalej Syjon, Ichud, lubelski Komitet przekształcony został w Tymczasowy Centralny Komitet Żydów Polskich (październik 1944), a miesiąc później – w Centralny Komitet Żydów w Polsce. Jego skład ustalono został według klucza partyjnego: sześć miejsc dla żydowskich komunistów (tzw. żydowska Frakcja Polskiej Partii Robotniczej, PPR), cztery dla Bundu, cztery dla Ichudu, trzy dla Poalej Syjon-Lewicy i tyleż dla Poalej Syjon-Prawicy, jedno miejsce dla Ha-Szomer ha-Cair. Przewodniczącym został E. Sommerstein z Ichudu, a po jego wyjeździe do Stanów Zjednoczonych w 1946 – A. Berman z Poalej Syjon-Lewicy. W 1949 funkcję tę pełnił przedstawiciel żydowskiej Frakcji PPR, H. Smolar. Ten sam klucz partyjny obowiązywał w strukturach terenowych (w 1946 działało dziewięć komitetów wojewódzkich i siedem okręgowych). Działalność CKŻP była subsydiowana przez Joint. Obejmowała wszystkie dziedziny odradzającego się życia żydowskiego, powstawały wyspecjalizowane Wydziały: Ewidencyjny (rejestrowanie ocalonych, poszukiwanie rodzin, odtwarzanie dokumentów osobistych), Prawny (pomoc prawna przy rewindykacji majątków, odzyskiwaniu ukrywanych dzieci, dokumentowanie przypadków kolaboracji, kompletowanie zeznań świadków w procesach zbrodniarzy wojennych, a także pomoc prawna dla tych, którzy weszli w konflikt z prawem i opieka nad więźniami), Opieki Społecznej (dystrybucja paczek żywnościowych i ubrań, przydzielanie zapomóg pieniężnych i stypendiów), Zdrowia (współpraca z Towarzystwem Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej), Opieki nad Dzieckiem (gł. organizowanie domów dziecka, burs młodzieżowych i sanatoriów, jak również kolonii letnich i klubów sportowych), Szkolnictwa (zakładanie szkół żydowskich, opracowywanie programów nauczania i podręczników), Kultury i Propagandy (opieka nad stowarzyszeniami twórczymi, teatrami, zespołami amatorskimi, przygotowywanie audycji radiowych w języku jidysz, prowadzenie wydawnictwa i wytwórni filmowej, wydawanie codziennego biuletynu informacyjnego Żydowskiej Agencji Prasowej oraz prasy), Produktywizacji (we współpracy z ORT tworzenie i wyposażanie spółdzielni produkcyjnych oraz prywatnych warsztatów rzemieślniczych, pomoc w znalezieniu pracy), Ziomkostw (koordynacja pomocy od zagranicznych organizacji skupiających ziomków i od osób prywatnych), Emigracyjny (pomoc w legalnej emigracji na Zachód i do Palestyny). W 1945–46 działał także Wydział Repatriacyjny, który kierował akcją przesiedlania Żydów z terenów Związku Radzieckiego. Ponadto utworzono Centralną Żydowską Komisję Historyczną, która zajmowała się ratowaniem resztek spuścizny kulturowej Żydów oraz dokumentowaniem Zagłady (w 1947 została ona przekształcona w Żydowski Instytut Historyczny). Ściśle związane z CKŻP było Towarzystwo Kultury i Sztuki, skupiające działaczy kult. i twórców (oprócz niego działał Związek Literatów i Dziennikarzy Żydowskich oraz Żydowskie Towarzystwo Krzewienia Sztuk Pięknych). W 1948 powołano Komisję Pomocy Polakom. Opiekowała się ona osobami, które udzielały Żydom pomocy w czasie okupacji niemieckiej (wcześniej zajmowały się tym wydziały Prawny i Opieki Społecznej). Równolegle (i często w opozycji do CKŻP) działały ’ kongregacje religijne, skupiające partie religijne: legalną Mizrachi, niezalegalizowaną Agudas Isroel, w której szeregach znaleźli się syjoniści rewizjoniści. Organizowały one życie religijne, ale także zajmowały się opieką społeczną i religijną oświatą. W 1948–49 żydowscy komuniści zdominowali struktury CKŻP. Wysuwając hasło “rozszerzenia bazy społecznej” doprowadzili do zmiany zasad kompletowania prezydium, eliminując wpływy partii politycznych. Przypuścili atak na syjonistów, oskarżając ich o nacjonalizm. Wbrew woli wielu działaczy doprowadzili do wchłonięcia Bundu przez Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą. Na ich wniosek w 1949 władze rozwiązały partie syjonstyczne, upaństwowiły lub zlikwidowały szkoły żydowskie, sanatoria, placówki zdrowia, teatry, spółdzielnie. Kongregacje religijne zostały podporządkowane CKŻP, wyrugowano z nich wpływy partii politycznych a działalność ograniczono do życia religijnego Działaczy Jointu, Towarzystwa Ochrony Zdrowia i ORT oskarżono o działalność szpiegowską i wydalono z kraju. Proces likwidacji odrębności organizacyjnej ludności żydowskiej zakończono 29 X 1950, gdy CKŻP połączył się z Żydowskim Towarzystwem Kultury, tworząc Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce. W miejsce żydowskiej kongregacji religijnej powołano pozbawiony samodzielności i do 1956 nie odgrywający żadnej roli Związek Religijny Wyznania Mojżeszowego.

Alina Cała

Tekst pochodzi z portalu Diapozytyw, należącego wcześniej do Instytutu Adama Mickiewicza.
Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki "Historia i kultura Żydów polskich. Słownik", autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej, wydanej przez WSiP