Drukuj | A A A | Zgłoś problem | 86 616 470 zn. | 84238 zdjęcia | 783 wideo | 117 audio | 1925 miejscowości

Słownik

 
 

adwokatura

adwokatura [łac. advocatus ‘przyzwany na pomoc’], palestra  ogół adwokatów i aplikantów adwokackich. W staroż. Rzymie adwokatem nazywano pierwotnie prawnika, patrycjusza, opiekującego się i broniącego bezpłatnie na forum swoich klientów; był on mówcą (orator), ale nie pełnił funkcji zastępcy procesowego (cognitor, procurator); w czasach cesarstwa adwokat stał się również zastępcą procesowym; zawód ten wykonywali wybitni prawnicy, którzy mogli się domagać od klientów zapłaty honorarium.

Formy wykonywania zawodu adwokata są zróżnicowane w poszczególnych krajach. W Wielkiej Brytanii istnieje podział na upoważnionych do występowania przed sądami barristerów (ang. barristers) i solicitorów (ang. solicitors), prowadzących jedynie obsługę prawną klientów i przygotowujących materiały spraw dla barristerów; wśród barristerów istnieją 2, różniące się rangą grupy: Junior Barrister’s oraz stanowiący elitę zawodu adwokatury Queene’s Councel (Radcy Król.) mianowani przez Lorda Kanclerza spośród wyróżniających się juniorów z co najmniej 10-letnim stażem. W USA uprawnienia do wykonywania zawodu adwokata, a także organizacja adwokatury stanowią wewn. kwestię każdego stanu i są określane najczęściej przez stanowy Sąd Najwyższy; w amer. systemie charakterystyczna jest instytucja obrońcy z urzędu, mającego status zbliżony do urzędnika państw. i otrzymującego od rządu stałe miesięczne wynagrodzenie, a w konsekswencji nie mającego prawa do obrony klientów z wyboru. Istnieje też podział (ale nie o charakterze instytucjonalnym, tak jak w Wielkiej Brytanii) na adwokatów zajmujących się doradztwem w wyspecjalizowanych dziedzinach prawa (np. podatkowych, rodzinnych, dotyczących nieruchomości) oraz tych, którzy specjalizują się w prowadzeniu spraw przed sądem, tzw. litigation. W kontynent. Europie zdecydowanie przeważa model adwokatury jako zawodu wolnego, zorganizowanego na zasadach samorządu zawodowego. Występują tendencje zarówno do ścisłego odgraniczenia adwokatów od prawników zajmujących się jedynie doradztwem prawnym (np. w Austrii osoby zajmujące się doradztwem w przedsiębiorstwach i bankach zw. Rechtsberaters oraz doradcy podatkowi — Steuerberaters — nie mają prawa wpisu na listę adwokatów), jak i nurty przeciwne (np. we Francji od avocats należy odróżniać avoues zwykłych prawników, prowadzących interesy majątkowe klientów; dopiero od 1992, po zreformowaniu zawodów prawnych, doszło do połączenia korporacji adwokatów i radców prawnych). W 1988 w Strasburgu uchwolono Reguły Stanu Adwokackiego Wspólnoty Eur., stanowiące swoisty kodeks etyki zawodowej adwokatów, których działalność wykonywana na obszarze państw należących do Wspólnoty, przekracza granice jednego państwa. Intencją twórców Reguł była też ich inkorporacja do systemów prawnych poszczególnych państw Wspólnoty.

W Polsce zastępcy procesowi, zw. prokuratorami, pojawili się od poł. XIII w. Zawodowe, odpłatne zastępstwo procesowe znano od przeł. XV i XVI w. Obowiązki i zadania zastępców ustaliły ordynacje król. z 1548 i 1559. Samodzielnych palestrantów zw. patronami, ich pomocników — dependentami. Każdy palestrant mógł występować tylko przed tym sądem, do którego był przypisany. Ze względu na intratność zawodu, w XVIII w. zastrzeżono dla szlachty funkcje patronów przed Trybunałami, a przed konstytucjami 1764–68 — również przed sądami ziemskimi i grodzkimi. W 1791 dopuszczono do wszystkich sądów mieszczan jako adwokatów. W XVIII w. wprowadzono obronę na zlecenie sądów, odpowiednik obecnej obrony z urzędu. Prowadzili ją tzw. adwokaci ubogich, otrzymujący wynagrodzenie ze skarbu państwa. W Królestwie Pol. do 1876 były 4 stopnie adwokatów: obrońcy przy sądach pokoju, patroni przy trybunałach, adwokaci przy sądach apelacyjnych, mecenasi przy Sądzie Najwyższym. Od 1876 w Królestwie Pol. adwokaci dzielili się na: adwokatów przysięgłych, mających prawo występowania przed wszystkimi sądami (prawnicy z uniwersyteckim stopniem); pomocników adwokatów przysięgłych, tj. kandydatów do stopnia adwokata przysięgłego ( również z dyplomem uniwersyteckim), którzy mieli prawo występowania przed sądem, jeżeli otrzymali upoważnienie od danego sądu; adwokatów lub pełnomocników prywatnych (wyższe wykształcenie nie było wymagane) mianowanych przez sąd po zdaniu odpowiednich egzaminów.

Jednym z pierwszych aktów ustawodawczych odrodzonego państwa był Dekret w przedmiocie statutu tymczasowego Palestry Państwa Polskiego z 24 XII 1918, który w rzeczywistości normował ustrój adwokatury jedynie w byłym Królestwie Pol.; tereny byłych zaborów austr. i pruskiego w dalszym ciągu korzystały z regulacji państw zaborczych. Ujednolicony tytuł adwokata wprowadzono w Polsce 1919, z tym, że na ziemiach byłego zaboru ros. pozostał do 1932 tytuł obrońcy sądowego i obrońcy przy sądach pokoju (nie wymagający wyższego wykształcenia). Ujednolicenie prawa o organizacji adwokatury i zasad jej działania nastąpiło 1932 (zmiana 1938). W II RP adwokatura była zawodem wolnym, wpis na listę adwokatów (od 1938 i aplikantów) poprzedzała kilkuletnia aplikacja, zakończona egzaminem; sam wpis zależał od decyzji min. sprawiedliwości, który mógł na określony czas zamykać wpis na listy w poszczególnych okręgach. Niezależnie od powyższych ograniczeń liczba wpisów nieustannie wzrastała (1926 — 3812 adwokatów, 1939 — 7925 adwokatów i 3607 aplikantów), co prowadziło do pauperyzacji zawodu. Samorząd adwokacki stanowiły izby adwokackie, tworzone dla terenu działania sądu apelacyjnego, z wybieranymi radami adwokackimi, na których czele stali dziekani. Najwyższą władzą samorządu była Nacz. Rada Adwokacka, kierowana przez prezesa; kontrolę nad samorządem sprawował min. sprawiedliwości. W 1938 doszło do ograniczenia samorządu, gdyż część czł. Nacz. Rady Adwokackiej powoływał Prezydent RP; zawieszono też czasowo obieralność władz izb adwokackich, przekazując powołanie ich rad Nacz. Radzie Adwokackiej. W okresie okupacji (1939–45) adwokaci i aplikanci wstępowali do podziemnych formacji wojsk., a wybitni przedstawiciele palestry wchodzili w skład najwyższych władz Pol. Państwa Podziemnego. Oficjalne władze samorządowe zostały rozwiązane, powołany został tzw. Beirat, którego działalność sprowadzała się wyłącznie do opiniowania, ostateczne decyzje wydawał powołany komisarz ds. reorganizacji adwokatury. Wobec postawy pol. czł. Beiratu, którzy sprzeciwili się zakazowi wykonywania zawodu przez adwokatów pochodzenia żydowskiego (tzw. protest czternastu — 1940), adwokaci poddani zostali licznym represjom (aresztowania, weryfikacji). Adwokatura odpowiedziała stworzeniem tajnych struktur samorządowych (1941— Nacz. Rada Adwokacka, rady warsz., śląsko-krak. i in.), tajnym szkoleniem aplikantów i opracowaniem zasad określających stosunek do władz okupacyjnych (m.in. zakazano adwokatom odwoływania się od orzeczeń sądów pol. do sądów niem., zalecono korzystanie z pol. sądownictwa polubownego).

W latach powojennych samorząd, ale pochodzący z nominacji, ograniczono szerokimi uprawnieniami min. sprawiedliwości (Dekret o tymczasowych przepisach uzupełniających prawo o ustroju adwokatury z 24 V 1945); kolejne ustawy o ustroju adwokatury (1950 — wprowadzenie oprócz indywidualnych kancelarii adwokackich, tzw. zespołów adwokackich, 1963 — ograniczenie możliwości wykonywania zawodu jedynie do pracy w zespołach adwokackich lub w społ. biurach pomocy prawnej) wskazywały, że władze zmierzają do ograniczenia samorządności adwokatury. Po 1956 udało się wywalczyć wybieralność organów okręgowych oraz Nacz. Rady Adwokackiej; powrót do idei wolnego zawodu adwokata następował stopniowo w latach 70. i 80. Zmiany ustrojowe po 1989 wpłynęły na formy wykonywania zawodu adwokata i aktualny ustrój adwokatury. W 1997 znowelizowano ustawę Prawo o adwokaturze z 26 V 1982. Adwokatura jest zorganizowana na zasadach samorządu zawodowego i powołana do udzielania pomocy prawnej. Adwokat może wykonywać zawód w kancelarii adwokackiej, zespole adwokackim, w spółce jawnej lub cywilnej — z wyłącznym udziałem adwokatów lub adwokatów i radców prawnych, albo komandytowej, w której komplementariuszami są wyłącznie adwokaci lub adwokaci i radcowie prawni; przedmiotem działalności takich spółek jest świadczenie pomocy prawnej na rzecz: osób fiz. i prawnych, podmiotów gosp., organów państw. i samorządowych, organizacji oraz jednostek nie mających osobowości prawnej. Dotychczasowa zasada dotycząca tajemnicy zawodowej została uzupełniona postanowieniami, że obowiązek jej zachowania nie może być ograniczony w czasie, a adwokata nie można zwolnić od zachowania tajemnicy co do faktów, o których dowiedział się udzielając pomocy prawnej lub prowadząc sprawę. Rozszerzony został zakres immunitetu adwokackiego, chroniącego wolność słowa i pisma przy wykonywaniu zawodu; objęto nim, obok zniesławienia, także zniewagę uczestników postępowania sądowego. Kodeks Etyki Adwokackiej uchwalony 10 X 1998 przez Nacz. Radę Adwokacką reguluje odpowiedzialność dyscyplinarną adwokatów i aplikantów za postępowanie sprzeczne z prawem, zasadami etyki lub godności zawodu lub naruszenie obowiązków zawodowych. Ograniczeniu uległy uprawnienia nadzorcze min. sprawiedliwości (w 6-miesięcznym terminie ma on prawo zwrócenia się do Sądu Najwyższego o uchylenie sprzecznych z prawem uchwał organów adwokatury). Opłaty za czynności adwokackie (honorarium) ustala umowa z klientem. Podstawowymi wymogami wpisu na listę adwokatów (decyduje okręgowa rada adwokacka) są: ukończenie uniwersyteckich krajowych studiów prawniczych i uzyskanie tytułu magistra prawa lub takich samych studiów zagranicznych, uznanych w Polsce za równorzędne i władanie językiem pol. w mowie i w piśmie, odbycie aplikacji adwokackiej i zdanie egzaminu adwokackiego. Od odbycia aplikacji i zdania egzaminu zwolnieni są m.in. profesorowie i doktorzy habilitowani nauk prawnych oraz osoby, które co najmniej przez 3 lata zajmowały stanowisko sędziego, prokuratora lub wykonywały zawód notariusza, albo posiadając powyższe kwalifikacje zdały egzamin radcowski lub co najmniej 3 lata wykonywały zawód radcy prawnego; od odbycia aplikacji (lecz nie od zdania w Polsce egzaminu adwokackiego) zwolnione są osoby wykonujące zawód adwokata w jednym z krajów UE. Wpisowi może sprzeciwić się min. sprawiedliwości. Wszyscy adwokaci i aplikanci, mający siedzibę zawodową na terenie jednego lub kilku województw stanowią izbę adwokacką.

Centralnymi organami adwokatury są: Krajowy Zjazd Adwokatury, zwoływany przez Nacz. Radę Adwokacką co 3 lata, Nacz. Rada Adwokacka, na której czele stoi prezes, Wyższy Sąd Dyscyplinarny i Wyższa Komisja Rewizyjna. Pismem adwokatury polskiej jest miesięcznik „Palestra”. Adwokatura polska uczestniczy w pracach międzynar. organizacji adwokackich, m.in. Internationale Bar Association (IBA) oraz Union Internationale des Avocats (UIA).

D. Szleper Reforma palestry we Francji, „Palestra” 1992 nr 1–2;

Z. Krzemiński Ustrój austriackiej adwokatury, „Palestra” 1993 nr 1–2;

M. BukałaReguły stanu adwokackiego Wspólnoty Europejskiej, „Palestra” 1994 nr 5–6;

A. Kisza, Z. Krzemiński, R. Łyczywek Historia adwokatury polskiej, Warszawa 1995;

A. Znyk The American Bar — palestra amerykańska, „Palestra” 1995 nr 5–6;

D. Dudek Prawo o odwokaturze. Ustawa o radcach prawnych — po nowelizacji, Warszawa 1997;

W. Babicki Organizacja adwokatury angielskiej, „Palestra” 1988 nr 8–9;

Z. Krzemiński Prawo o adwokaturze. Komentarz, Warszawa 1998.

Stanisław Zabłocki

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.