Drukuj | A A A | Zgłoś problem | 86 012 567 zn. | 84160 zdjęcia | 731 wideo | 116 audio | 1920 miejscowości

Ludzie

 
 

Czerniaków Adam

Czerniaków Adam (30.11.1880 Warszawa – 23.07.1942 Warszawa) – inżynier, działacz żydowskich związków rzemieślniczych, senator II RP (1931–1935), radny m.st. Warszawy, wiceprzewodniczący Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Warszawie (do 1939 r.). 23.09.1939 r. został przez prezydenta Warszawy Stefana Starzyńskiego mianowany prezesem gminy. 04.10.1939 r. Niemcy nakazali mu objąć stanowisko przewodniczącego Judenratu, które piastował do chwili popełnienia samobójstwa w dniu 23.07.1942 roku. Został pochowany na Cmentarzu Żydowskim przy ul. Okopowej w Warszawie [sektor 10, rząd 5, nr 1].

Adam Czerniaków urodził się i mieszkał w Warszawie. Uzyskał dyplom inżyniera chemii na Politechnice Warszawskiej oraz drugi dyplom na Wydziale Przemysłowym Politechniki w Dreźnie. Uczęszczał także do Wyższej Szkoły Handlowej w Warszawie. Znał języki obce. 

W 1909 r. był więziony przez władze carskie za działalność niepodległościową. Uważał się za Żyda-Polaka, głęboko przeżywał antagonizmy polsko-żydowskie, rozumiał trudności integracyjne żyjących obok siebie narodów. Świadczą o tym publikacje podkreślające rolę Żydów w odbudowie państwa polskiego (Patrz: A. Czerniaków, Udział Żydów w odbudowie zniszczeń wojennych w Polsce, „Głos Gminy Żydowskiej” 1938, nr 10-11, s. 276-278), a także przemówienie wygłoszone z okazji 60-lecia Szkoły Rzemieślniczej im. dra Ludwika Natansona poświęcone patronowi szkoły, z którego postawą Czerniaków się identyfikował:

„Kto sądzi, że łatwo jest problemat dwunarodowości w sobie przetrawić, zasymilować oba pierwiastki i stworzyć z nich konglomerat stopiwszy w wartościowy aliaż, ten jest w błędzie... [...] Kochał bowiem Polskę jak wszyscy Żydzi polscy; których miłość nie jest koniunkturalna, wszystkimi fibrami swej duszy. Nie zhańbił się jednak ucieczką z ludu, z którego wyrósł” (A. Czerniaków, Tym, co odeszli..., „Głos Gminy Żydowskiej” 1939, nr 7-8 (25-26), s. 148-151).

Czerniaków był współorganizatorem Centralnego Związku Rzemieślników Żydów Rzeczypospolitej Polskiej, a także senatorem z ramienia Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem w l. 1931–1935. Przez wiele lat pełnił funkcję radcy Gminy Żydowskiej w Warszawie. Zasłużył się w rozbudowie Muzeum im. Matiasa Bersohna, później został jego honorowym kustoszem. Napisał wiele prac naukowych, m.in. nagrodzone w konkursie w 1919 r. Silniki wybuchowe, a także Zniszczenia wojenne w Polsce, rozprawy o cukrownictwie, piekarnictwie i wiele innych z zakresu chemii przemysłowej i użytkowej. W 1939 r. został mianowany komisarycznym prezesem Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Warszawie.

Podczas okupacji niemieckiej stanął na czele Judenratu (niem., Rady Żydowskiej) w getcie warszawskim. Współorganizował opór cywilny i opiekę społeczną, wspomagał tworzenie podziemnego archiwum getta, utrzymywał kontakty z działaczami konspiracji, przeciwstawiał się jednak dążeniom do zbrojnego wystąpienia. Odmówił podpisania obwieszczenia o przymusowym wysiedleniu Żydów, które oznaczało de facto wywożenie ich do obozów zagłady. W dzień po rozpoczęciu deportacji do obozu zagłady Treblinka II popełnił samobójstwo w gmachu Gminy Żydowskiej przy ul. Grzybowskiej 26/28. Uczynił to, kiedy kolejne sukcesy wojenne III Rzeszy zdawały się przesądzać los wojny w Europie, przeradzając się w masowy mord pokonanych. Tak o jego samobójstwie pisała Mary Berg:

„24 lipca 1942. Prezes Gminy, Adam Czerniaków, popełnił samobójstwo. Zrobił to ostatniej nocy, 23 lipca. Nie mógł znieść swego okropnego brzemienia. Zgodnie z wiadomościami, jakie tu [na Pawiak] do nas docierają, uczynił ten tragiczny krok, gdy Niemcy zażądali podwyższenia kontyngentu deportowanych. Nie widział innego wyjścia, jak tylko opuszczenie tego potwornego świata. Jego najbliżsi współpracownicy, którzy widzieli go na krótko przed śmiercią, mówią, że do końca wykazywał wielką odwagę i energię. Gmina wybrała nowego prezesa, aby zastąpił Czerniakowa. […] Znaczna grupa Żydów uciekła na „aryjską” stronę mimo wzmocnionych straży. Mówi się, że uzbrojona jednostka żydowskiego podziemia zlikwidowała posterunek niemieckiej żandarmerii w pobliżu jednej z bram, umożliwiając ucieczkę dużej grupie Żydów” (M. Berg, Dziennik z getta warszawskiego, Warszawa 1983, s. 184).

Samobójcza śmierć Czerniakowa wzbudziła wiele kontrowersji wśród mieszkańców getta. Jego współpracownicy uważali ją za przejaw odwagi osobistej, działacze podziemia – za przejaw słabości. Piętnowano go również za odmowę wezwania do oporu zbrojnego przeciwko Niemcom.

Swoje przeżycia oraz wydarzenia z życia getta warszawskiego opisywał w dzienniku, który ukazał się po raz pierwszy drukiem w języku polskim (języku oryginału) w „Biuletynie Żydowskiego Instytutu Historycznego” (nr 3-4(83-84) VII – XII 1972), a następnie w 1983 r. w postaci książki. Dziennik Czerniakowa stanowi cenny dokument tamtych wydarzeń. Obejmuje okres od 06.09.1939 do 23.07.1942 roku. Autor notował tylko to, co dotyczyło jego funkcji i spraw z nimi związanych, pozostawiając na uboczu wiele innych ważnych kwestii, dokument ten ma zatem charakter osobisty.

Po samobójstwie Czerniakowa historyk i twórca podziemnego archiwum Emanuel Ringelblum w swych notatkach wyraził żal, że nie wszedł w posiadanie tego dokumentu mimo, a może właśnie dlatego, że sam postawę Czerniakowa wobec Niemców potępiał jak większość mieszkańców getta. Interesujący jest fakt, że Czerniaków wiedział o akcji prowadzonej przez Ringelbluma pod kryptonimem „Oneg Szabat”, podobno ją doceniał, ale w całym ponad tysiącstronicowym dzienniku nazwisko Ringelbluma nie pojawia się ani razu.

Na długie lata zapiski Czerniakowa znikły, sądzono nawet, że bezpowrotnie. Ocaliła je żona Czerniakowa, dr Felicja Czerniaków, która po śmierci męża opuściła getto dzięki pomocy przyjaciół, ukrywała się przez dziesięć miesięcy u dr Grabowskiej, następnie u prof. Apolinarego Rudnickiego, dyrektora I Gimnazjum Związku Nauczycielstwa Polskich Szkół Średnich. W niewyjaśnionych okolicznościach notatki Czerniakowa pojawiły się w 1964 r. w Kanadzie i zostały zakupione przez Instytut Yad Vashem w Jerozolimie.

Postać Czerniakowa stanowiła pierwowzór inżyniera Lewina, jednego z bohaterów dramatu Smocza 13 Stefanii Zahorskiej, podejmującego kwestię osobistych decyzji Żydów o tym, jaką przyjąć postawę wobec „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” – buntu czy rezygnacji.

Bibliografia

  • Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego 6 IX 193923 VII 1942, oprac. i przypisy M. Fuks, Warszawa 1983.
  • Berg M., Dziennik z getta warszawskiego, Warszawa 1983, s. 184.
  • Cała A., Czerniaków Adam, [w:] Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, A. Cała, H. Węgrzynek, G. Zalewska, Warszawa 2000, s. 63.
  • Czerniaków A., Tym, co odeszli..., „Głos Gminy Żydowskiej” 1939, nr 7–8, ss. 148–151.
  • Czerniaków A., Udział Żydów w odbudowie zniszczeń wojennych w Polsce, „Głos Gminy Żydowskiej” 1938, nr 10–11, ss. 276–278.
  • Fuks M., Czerniaków Adam, [w:] Żydzi w Polsce. Leksykon, red. J. Tomaszewski, A. Żbikowski, Warszawa 2001, ss. 75-76.
  • Szapiro P., Czerniaków (Czerniakow) Adam (Abraham), [w:] Polski słownik judaistyczny, opr. Z. Borzymińska, R. Żebrowski, t. 1, Warszawa 2003, ss. 307-308.
  • Urynowicz M., Adam Czerniaków 1880–1942. Prezes getta warszawskiego, Warszawa 2009. 

Tekst pochodzi z portalu Diapozytyw, należącego wcześniej do Instytutu Adama Mickiewicza.
Tekst poprawiony i rozszerzony przez Martynę Rusiniak-Karwat.