Śladami żydowskimi po Lubelszczyźnie

fot. K. Wojciewski

Zapraszamy na wycieczkę "Śladami żydowskimi po Lubelszczyźnie" (Łęczna, Włodawa, Chełm, Zamość, Szczebrzeszyn).

ŁĘCZNA

Malowniczo położona nad Wieprzem Łęczna uzyskała prawa miejskie w XV wieku. Ponieważ leżała przy szlaku handlowym, którym pędzono bydło z Ukrainy, szybko stała się jednym z najważniejszych ośrodków handlu bydłem i końmi w całej Rzeczpospolitej. Łęczyńskie jarmarki przyciągały nawet kupców z Niemiec, Austrii i Rosji. W XVI wieku uformowała się w mieście samodzielna gmina żydowska. Żydzi osiedli w północnej części miasta. Tam też wzniesiona została synagoga. Po upadku Rzeczpospolitej miasto utraciło swoje znaczenie. Wytyczone zostały nowe szlaki handlowe, które ominęły Łęczną. W roku 1846 i 1881 w mieście wybuchł pożar, który doszczętnie zrujnował dzielnicę żydowską. Jednakże mieszkańcy zdołali odbudować Wielką Synagogę przy ul. Bożniczej. Dziś jest to jeden z najciekawszych zabytków regionu.

W okresie międzywojennym Łęczna była 4-tysięcznym miastem zamieszkałym w połowie przez ludność żydowską. W czasie okupacji niemieckiej utworzono tutaj getto, do którego sprowadzono także Żydów z Czech i Słowacji. Miejscem ich zagłady stała się skarpa tuż obok synagogi oraz obóz śmierci w Sobiborze.

WŁODAWA

Niewielkie miasto na pograniczu polsko-ukraińskim słynie z Festiwalu Trzech Kultur, który co roku odbywa się tam w pierwszej połowie września. Podczas koncertów i wystaw prezentowane jest polskie, ukraińskie i żydowskie dziedzictwo miasta. Przed II wojną światową we Włodawie mieszkało bowiem 5900 Żydów, 2600 Polaków oraz 150 Ukraińców.

O wielokulturowej przeszłości miasta przypominają także zabytki: barokowy kościół paulinów, cerkiew prawosławna oraz doskonale zachowany kompleks synagog przy ul. Czerwonego Krzyża 7, należący do Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego.

CHEŁM

Podobnie jak Włodawa, Chełm był przez wieki miastem trzech kultur. Gród, założony przez księcia Daniela Romanowicza, w 1240 r. stał się stolicą Rusi Halicko-Włodzimierskiej. Pod koniec XIV w. Chełm przyłączono do Polski. W XV w. do miasta zaczęli przybywać Żydzi.

Dzielnica żydowska w Chełmie rozwijała się w kwartale po północnej stronie rynku. Na rogu ulic Krzywej i Szkolnej znajdowała się synagoga. Budynek kilkakrotnie burzony i odbudowywany przepadł ostatecznie podczas II wojny światowej.

ZAMOŚĆ

Zamość – ufundowany pod koniec XVI wieku przez kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego – nie bez przyczyny figuruje na liście Dziedzictwa Kultury UNESCO. Całe założenie urbanistyczne – zaprojektowane przez włoskiego architekta Bernarda Morando – stanowiło praktyczną realizację renesansowej koncepcji idealnego „miasta-twierdzy”. Wewnątrz potężnych murów znajdowały się: pałac Zamoyskich, Akademia, okazały rynek, katedra, cerkiew oraz synagoga. Pragnąc czerpać zyski z handlu, Zamoyski sprowadził do miasta Greków, Ormian i Żydów zajmujących się kupiectwem. Osiedlający się w Zamościu Żydzi byli Sefardyjczykami – pochodzili z Hiszpanii, Turcji i Włoch. Handlowali diamentami, kosztownymi tkaninami, i orientalnymi przyprawami. Zamość był jedynym miastem Rzeczpospolitej, w którym istniała sefardyjska gmina żydowska. Życie codzienne wyznawców judaizmu koncentrowało się przy ulicy Żydowskiej (dzisiejsza Zamenhofa), gdzie wzniesiono synagogę, szpital, szkołę oraz mykwę.

SZCZEBRZESZYN

Miasto znane jest z wiersza Jana Brzechwy z łamańcem językowym "W Szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie i Szczebrzeszyn z tego słynie". W XVI wieku Szczebrzeszyn słynął także jako ośrodek handlu suknem i artykułami korzennymi. Jednak wraz z założeniem Zamościa znaczenie Szczebrzeszyna zmalało. W XVII wieku miasto przeżyło wszystkie wojny opisane przez Sienkiewicza w Trylogii. Po kolei niszczyli je Kozacy, Szwedzi i Tatarzy. Wiek XIX upłynął tu pod znakiem chasydyzmu. Swoją siedzibę miał w Szczebrzeszynie cadyk z Jaworowa – Elimelech Hurwicz. Żydzi stanowili ponad 40% mieszkańców miasta. Był to typowy sztetl znany choćby z powieści Isaaca Baschevisa Singera. Co ciekawe, w Szczebrzeszynie urodziła się i wychowywała babka Singera – Tema Blima Szejner, o której noblista wspomniał w biograficznej powieści Urząd mojego ojca.