Drukuj | A A A | Zgłoś problem | 86 059 064 zn. | 84144 zdjęcia | 738 wideo | 116 audio | 1920 miejscowości

Aktualności

2017-07-11

60. rocznica śmierci Szaloma Asza

„Z żydowskiego sztetla przybyłem i w swojej twórczości podążałem cały czas drogą do żydowskiego sztetla”

[z przedmowy do Gezamelte szriftn, t. 1, Warszawa 1928, s. III]

Tak swoją drogę twórczą opisał w skrócie Szalom Asz. W związku z przypadającą 10 lipca, 60. rocznicą śmierci pisarza, chcielibyśmy przypomnieć naszym Czytelnikom jego życiorys oraz twórczość.

Urodził się w Kutnie 1 listopada (niektórzy podają też daty 1 stycznia i 1 października) 1880 r., jako jedno z dziesięciorga dzieci handlarza bydłem Moszka Asza i Frajdy Malki z d. Widawskiej. Rodzina była pobożna, dzieci były więc wychowywane w tradycyjny sposób. Szalom uczęszczał do chederu, potem do jesziwy i miał nawet podobno zostać rabinem. Jednak zdolny młodzieniec zaczął się interesować świecką literaturą. Przy pomocy tłumaczenia Tory na jęz. niemiecki dokonanej przez Mojżesza Mendelsona Asz nauczył się niemieckiego. Zbliżenie do świeckiej kultury spotkało się z dezaprobatą rodziny. Asz wyjechał z Kutna i w jednym z małych miasteczek uczył dzieci. Potem osiadł na trochę we Włocławku, gdzie zarabiał pisaniem listów na zamówienie. W tym czasie zaczął próbować swych sił jako pisarz. Pisał jednak po hebrajsku.

Ilustracja

Afisz Żydowskiej Szkoły Ludowej przy R.S.S. "Siła" w Lublinie, 1924, Biblioteka Narodowa w Warszawie   

Z pierwszymi próbami swego talentu przyjechał w 1900 r. do Warszawy. Jak wielu młodych twórców z prowincji swoje pierwsze kroki skierował na ul. Ceglaną, do Icchoka Lejba Pereca. Przywiózł ze sobą swoje pierwsze utwory przepełnione duchowością małego miasteczka. Perec ocenił pozytywnie prace młodego kutnianina i zachęcił go do skupienia się na pisaniu w jidysz.

Asz przeprowadził się do Warszawy i jeszcze w tym samym roku opublikował swoje debiutanckie opowiadanie Mojszele w gazecie „Der Jud”. W kolejnych latach ukazały się zbiory jego opowiadań. A drukowany w odcinkach w czasopiśmie „Der Frajnd” jego poemat prozatorski A sztetl (jid. Miasteczko) zachwycił krytyków i czytelników.

Kariera Asza nabrała rozpędu. Dzięki ożenkowi z córką znanego hebraisty i tłumacza Menachema Mendla Szapiro, Matyldą, Asz zaczął obracać się w wyższych kręgach i mógł skupić się na pisaniu.    

Ilustracja

Szalom Asz z córką Ruth, Narodowe Archiwum Cyfrowe   

Na pocz. XX w. powstały jego pierwsze dramaty. Pierwsza sztuka Mitn sztrom (jid. Z prądem) została już w 1904 r. wystawiona po polsku w Krakowie. W 1907 r. powstał najbardziej znany i wzbudzający wiele kontrowersji dramat Asza Got fun nekome (jid. Bóg zemsty).

Bohaterowie utworów Asza zmagali się z trudnymi wyborami moralnymi, życiem w biedzie, deprawacją. Pisarz opowiadał o żydowskich hipokrytach, chciwcach, korzystających z nieszczęścia innych. Odsłaniał sfery tabu żydowskiego społeczeństwa. Pokazał światu żydowski dom publiczny z prostytutkami i ich klientami, a także relacje homoseksualne. Za przekroczenie granicy tabu spadła na niego krytyka. Środowiska religijne nazywały go wręcz zdrajcą narodu.

Zusman Segałowicz już po II wojnie światowej tak oto wspominał Asza:

„[Asz] po wyjściu z domu Pereca, zaraz po pierwszym sukcesie literackim u żydowskiego czytelnika, zaczął szukać drogi do chrześcijańskiego świata. Jeździł do Żeromskiego, do Krakowa. Ze swoimi Meszijachs cajtn (Czasy mesjasza) pojechał do Petersburga, sławnej rosyjskiej aktorki Komisarzewskiej. Do Reinhardta w Berlinie zawiózł swoją sztukę Got fun nekome (Bóg zemsty). I tak długo jeździł, aż dojechał do chrześcijańskiego Boga” [Segałowicz Z., Tłomackie 13, Wrocław 2001, s. 119]

Odnosił również sukcesy na rynku nieżydowskim. Wiele jego utworów ukazywało się po polsku. Nawiązał kontakty z polskimi twórcami. Przyjaźnił się ze Stefanem Żeromskim czy Stanisławem Witkiewiczem, a późniejszych latach także z Marią Dąbrowską. Kontrowersyjna sztuka Got fun nekome już w 1910 r. została wystawiona po niemiecku przez Maxa Reinhardta w Berlinie.

 Zgodnie ze wskazówkami Pereca pisał w jidysz. Zaangażował się też w propagowanie pomysłu przekształcenia jidysz w język narodowy Żydów.

Ilustracja

Grupa pisarzy żydowskich na Kongresie PEN Clubów w Warszawie. Widoczni od lewej: Michał Weinzieher, Szalom Asz, Honik w towarzystwie Stefanii Zahorskiej, czerwiec 1930, Narodowe Archiwum Cyfrowe   

Jeszcze przed I wojną światową Asz coraz częściej wyjeżdżał z Polski. Odwiedził Palestynę, a następnie Stany Zjednoczone, gdzie zastał go wybuch I wojny światowej. Szybko uzyskał obywatelstwo amerykańskie i znalazł zatrudnienie w redakcji gazety „Forwerts”. Później także pisywał do warszawskiej gazety „Hajnt”. Był jednym z inicjatorów powstania organizacji charytatywnej American Jewish Joint Distribution Committee (JDC) czyli tzw. Jointu.

W 1923 r. powrócił do Europy, pomieszkiwał we Francji, był częstym gościem w Niemczech. Przyjeżdżał też do Polski, do Warszawy. W 1932 r. wybrano go na honorowego przewodniczącego Żydowskiego PEN Clubu.

„Elegancko ubrany, dobrze zbudowany, wysoki, urodziwy Asz łatwo wpadał każdemu w oko. Chciał być dostrzegany i lubiany. […] Zawsze mieliśmy wrażenie, że Asz się z nami nie liczy. Kim byliśmy w jego oczach? Pisarczykami wydeptującymi bruki Warszawy. Co innego on. O nim wie cały świat. „Vosische Zeitung”, „Neue freie Presse” i wiele innych gazet. 

[Segałowicz Z., Tłomackie 13, Wrocław 2001, ss. 128-129]

Powstałe w tym czasie utwory tłumaczone były prawie od razu na inne języki. Przykładowo tłumaczenie trylogii Farn mabul (jid. Przed potopem) zostało wydane po polsku mniej więcej 2 lata po ukazaniu się oryginału.

Pod koniec lat 30. XX w., kiedy wzrosło napięcie polityczne w Europie, nasiliły się nastroje antysemickie, wzrastało zagrożenie ze strony III Rzeszy, Asz wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Głównym tematem jego ówczesnych utworów stały się początki chrześcijaństwa. Zafascynował się postacią Jezusa oraz apostoła Pawła. Wydawane w czasie II wojny światowej i tuż po niej części trylogii – Der man fun Naceres (jid. Człowiek z Nazaretu), Der Apostel (jid. Apostoł), Maria wywołały oskarżenia o nawoływanie do konwersji i apostazji. Asz przestał wówczas pracować dla gazety „Forwerts”. W tym samym czasie opublikował zbiór opowiadać dotyczących czasu Zagłady Brenendiker dorn (jid. Płonący cierń). Inne utwory z kolei odnosiły się do problemu asymilacji emigrantów żydowskich w Stanach Zjednoczonych. 

Pod koniec lat 40. XX w. Asz przeniósł się do Izraela i zamieszkał w Bat Yam. Zmarł w Londynie 10 lipca 1957 roku. Został pochowany na cmentarzu żydowskim Golders Green.  

Asz był jednym z najbardziej płodnych twórców literatury jidysz. Był kontynuatorem I. L. Pereca, poszedł jednak dalej od swojego mistrza. Nie pozostał tylko pisarzem żydowskim piszącym w jidysz, stał się pisarzem światowym piszącym w jidysz.

Aleksandra Król

Bibliografia:

  • Sherman J., Asch Sholem, [w:] The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe [online] http://www.yivoencyclopedia.org/article.aspx/Asch_Sholem [dostęp: 10.07.2017].
  • Segałowicz Z., Tłomackie 13, Wrocław 2001.
  • Szalom Asz. Polskie i żydowskie konteksty twórczości, red. D. Kalinowski, Kutno 2013.
  • Świat dramatów Szaloma Asza, red. D. Kalinowski, Kutno 2013.

Archiwum