Drukuj | A A A | Zgłoś problem | 86 141 612 zn. | 84155 zdjęcia | 734 wideo | 116 audio | 1920 miejscowości

Żyrardów

Polska / mazowieckie

Synagogi, domy modlitwy i inne Cmentarze Miejsca martyrologii Judaika w muzeach Inne

Podsumowanie

Województwo:mazowieckie / warszawskie (przed 1939)
Powiat:żyrardowski / błoński (przed 1939)
Gmina:Żyrardów / Żyrardów (przed 1939)
Inne nazwy:זשירארדאוו [j. jidysz]; Жирардув [j. rosyjski]
 
GPS:
52.0486° N / 20.4459° E
52°02'54" N / 20°26'45" E

Lokalizacja

Tomasz Kawski

Żyrardów – miasto powiatowe położone w środkowej Polsce, w województwie mazowieckim. Odległe 52 km na południowy zachód od Warszawy. Leży nad rzeką Pisią Gągoliną.

Więcej

Historia

Bogdan Jagiełło

Tłum Żydów pod ślusarnią Skalskiego na końcu ul. H. Sienkiewicza obok małego boiska Liceum – blisko likwidowanego getta | Nieznany

Dzieje żyrardowskich Żydów 1874–1945

Gmina żydowska w Rudzie Guzowskiej 1874–1914

W połowie XVI w. pośrodku puszczy wiskickiej spiętrzono wody niewielkiej rzeczki Pisi i zbudowano piec hutniczy, w którym wytapiano z rudy darniowej surówkę żelaza. Koła wodne napędzały miechy i młoty kuźnicy. Część wytwarzanego tu żelaza dostarczano do zamku sochaczewskiego, w którym rezydowali starostowie królewscy. Resztę spieniężał rudnik. Być może pośredniczyli w tym Żydzi. Po wyczerpaniu pokładów rudy powstał tu tartak, który po wycięciu okolicznych lasów przerobiono na młyn. Pozostała jednak nazwa Ruda. Później powstał tu też folwark, do którego od połowy XVIII w. zaglądali Żydzi z leżących nieopodal Mszczonowa i Wiskitek. Zajmowali się także handlem żelazem, które produkowała kuźnica w pobliskiej Hamerni. W 1829 r. właściciele okolicznych dóbr guzowskich, Łubieńscy, zawiązali spółkę w celu zbudowania fabryki wyrobów lnianych. Dyrektorem technicznym uruchomionej w lipcu 1833 r. fabryki został francuski wynalazca Filip de Girard, na cześć którego nową osadę nazwano Żyrardowem. Fabryka okazała się nierentowna i w 1842 r. Bank Polski, który ją kredytował, przejął jej administrację. W 1857 r. sprzedał ją na dogodnych warunkach Karolowi Hillemu i Karolowi Dittrichowi, przemysłowcom z Moraw. Nowi właściciele okazali się dobrymi menedżerami. Rozwojowi ich przedsiębiorstwa nie przeszkodziły nawet wydarzenia związane z powstaniem styczniowym. Zakłady Żyrardowskie stały się w końcu XIX w. największymi fabrykami wyrobów płócienniczych na świecie. Wraz z fabryką rozwijała się osada fabryczna Żyrardów, w której mieszkali początkowo głównie tkacze i dozór administracyjno-techniczny, z reguły cudzoziemcy, w tym większość pochodzenia niemieckiego. Do osady obok niemieckich tkaczy poczęli ściągać polscy kowale, ślusarze i cieśle. Potem także fachowcy pochodzenia czeskiego. Wielu prostych robotników dochodziło z okolicznych wsi.

W wyniku przeprowadzanej od 1867 r. reformy podziału administracyjnego, osada fabryczna Żyrardów znalazła się razem z Wiskitkami i Mszczonowem w nowo utworzonym powiecie błońsko-grodziskim. Od lat sześćdziesiątych XIX w. na obrzeżach osady od strony stacji kolei warszawsko-wiedeńskiej Ruda Guzowska coraz częściej poczęli osiedlać się Żydzi, pochodzący głównie z sąsiednich Wiskitek i Mszczonowa. Obsługa rynku lokalnego w

Więcej

Historia miejscowości

Tomasz Kawski, Bogdan Jagiełło

Pierwszym punktem osadniczo przemysłowym w tej okolicy była osada Ruda, stanowiąca, jak całe sąsiedztwo, własność królewską. W XVI w. istniał tu piec hutniczy, w którym przetapiano rudę darniową. Siłę napędową stanowiły spiętrzone wody niewielkiej rzeczki Pisi. Gdy zabrakło rudy, w miejsce huty powstał tartak, tnący pnie drzew z Puszczy Wiskickiej. Na wykarczowanym terenie powstał z kolei folwark Ruda Guzowska; ze starostwa sochaczewskiego wydzielono bowiem osobną dzierżawę – starostwo niegrodowe guzowskie. Tartak zamieniono następnie na młyn wodny.

W 1793 r. przez te tereny przebiegła granica II rozbioru pruskiego. W 1797 r. ich właścicielem stał się hrabia Feliks Łubieński.

Duże ilości wody spowodowały, że w 1833 r. do Rudy Guzowskiej przeniesiono z Marymontu w Warszawie przędzalnię lnu Filipa de Girarda. Wkrótce wokół rozbudowywanych zakładów lniarskich zaczęła powstawać osada, którą nazwano Żyrardów. W 1845 r. doprowadzono do niej linię kolejową (połączenie z Warszawą, a od 1848 r. także z Sosnowcem); aż do 1908 r. stacja nosiła nazwę Ruda Guzowska.

Przędzalnia należała do jednej z największych i najnowocześniejszych fabryk lniarskich w Europie. W okresie 1845–1857 zarządzał nią Bank Polski, który przejął ją za długi Henryka Łubieńskiego. Rozbudowa fabryki i osady przyfabrycznej nastąpiły w drugiej połowie XIX w., wraz z przejęciem w 1857 r. przedsiębiorstwa (noszącego już nazwę Zakłady Żyrardowskie S. A.) przez niemieckich przemysłowców Karola Augusta Dittricha i Karola Hiellego. Na powierzchni 70 ha powstał kompleks przemysłowy i mieszkalno-socjalny dla pracowników, mający spełniać oczekiwania ówczesnych architektów marzących o stworzeniu idealnego miasta. Wraz z industrializacją i urbanizacją Żyrardów stał się wieloetniczny i wielowyznaniowy. Obok Polaków, Niemców, Rosjan, Żydów, Czechów pojawili się Szkoci, Francuzi, Anglicy i Irlandczycy. Katolicy mieszkali obok wyznawców obrządków reformowanych, prawosławnego czy mojżeszowego. Jednakże wraz z rozwojem przemysłu pojawiły się konflikty społeczne i gospodarcze.

Do historii polskiego ruchu robotniczego wpisał się dzień 23 kwietnia 1883 r., gdy przeprowadzono tutaj pierwszy masowy strajk na ziemiach polskich. Od końca XIX w. coraz większym powodzeniem wśród żyrardowskich robotników cieszyły się ugru

Więcej